شهدی از شكرستان هند(بخش چهارم) مجله میراث شهاب

  امروز شمسی

از اینکه با نظراتتان ما را راهنمائی می کنید، سپاسگذاریم ، از انتهای مطلب با ثبت نظرات و پیشنهاداتتان ما را در ادامه این راه یاری کنید
  آرشیو مجلات  آرشیو مجلات   فراخوان مقالات  فراخوان مقالات   تماس با ما  تماس با ما   گالری تصاویر  گالری تصاویر   ارسال مقالات  ارسال مقالات   صفحه اول  صفحه اول  

  خبرهای برگزيده
شناسایی و معرفی دست خط های شیخ حر عاملی موجود در مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک
تفسیر کتاب الله و نسخه های آن
دو مرآة الکمال به كوشش: محمدعلی عیوضی
رساله در تعلیم اصول خط شمـــس‌الــدّیــن محمّــــد فطـــابی تبریـــزی
قطعاتِ مولانا کاتبی تُرشیزی(م 839ق)
کتاب‌شناسی حضرت زینب(ع)
سبـــعۀ سيّــــاره هفت‌بند در جواب هفت‌بند كاشی
انتشار ميراث شهاب شماره 72-73 ويژه تابستان و پاييز 1392
سفرنـامه حجـاز و عتبـات
پير تعليم ***صد و ده استقبال از قصيده شينيه خاقاني***
اولين مستدرک صحيفه سجاديه
ضرورت تدوین کتاب شناسی‌های موضوعی
گزارش سفر به مسکو و سنت پترزبورگ
نامه‌هاي هنـد

  آخرين اخبار
فال نامه رباعیات ابوسعید ابوالخیر
سندی در قرائت قرآن از: مصطفی قاری
دستنوشته­ هایی دربارۀ حضـرت مهدی(عج) موجود در كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)
شـــــرح نُسَــــخ یادداشت دوم: كهن ترین نسخه احتجاج طبرسی
فهرست ترجمه­ های فارسی آثار سید مرتضی (ره)
كتاب­شـناسی و مقاله شناسی نظریه «صرفه»
رســـالة «نيّات الحج»
كتابشــــــناسی تقیّـــــه
نمونه ای موردی از: تقیۀ عالمی امامی در دمشق قرن دهم با ادعای پیروی از مذهب فقهی شافعی
اجازات شیخ أعظم مرتضی انصاری
  پربيننده ترين اخبار
  اوقات شرعی



  ارسال خبر به ما : چاپ

علی صدرایی خویی
شهدی از شكرستان هند(بخش چهارم)

با عنایت حضرت بارى، در شمـاره‏هاى قبل صد و پنجاه نسخه از آثار نفیس چاپ كهن شبه قاره معرفى گردید. در این شمـاره پنجاه نسخه دیگر تقدیم خوانندگان محترم میگردد.

   مقدمـه

با عنایت حضرت بارى، در شمـاره‏هاى قبل صد و پنجاه نسخه از آثار نفیس چاپ كهن شبه قاره معرفى گردید. در این شمـاره پنجاه نسخه دیگر تقدیم خوانندگان محترم میگردد.

در میان این پنجاه نسخه آثار دانشمندان ایرانى كه در هند منتشر گردیده، قابل توجه است كه بشر از 30% آن‌ها را تشكیل مى‏دهد. این آثار عبارت‌اند از: صحیفه شاهى، آثار عجم، اخلاق محمدى، خلاصة التجارب، حاشیه ذخیرة المعاد، خسرو و شیرین، كلیات عراقى، ذخیرة المعاد، دیوان قاسم منیجه (سبزوارى)، شرح نصاب الصبیان، سفرنامه ناصرالدین شاه به اروپا (اولین سفر)، قطعات تاریخ ارتحال آقا سید على طباطبایى، فردوسى و شاهنامه در حلل زیباى حروف سربى نستعلیق، وقایع مسافرت و سیاحت دوم فرنگستان، صرف میر، نحو میر و تاریخ آل امجاد.

*****

پنجاه نمونه دیگر از كتاب های سنگی و نفیس شبه قاره

151. آثار عجم (جلد اول و دوم)

از: فرصت شیرازى. محمد نصیر. سید، فرصت الدوله (م 1339ق)

موضوع: تاریخ، تاریخ ایران، زبان: فارسى

كتاب معروفى است شامل اطلاعات باستان‌شناشى، جغرافیایى و تاریخى ایران و خصوصاً جغرافیاى تاریخى استان فارس و شرح احوال رجال آن‌جا. مؤلف كتابش را در دو جلد قرار داده و جلد اول كتابش را  آثار عجم و جلد دوم آن را شیرازنامه نامیده است. او در این دو جلد ابنیه و آثار باستانى و كهن ایران را _كه خود ملاحظه نموده_ گزارش كرده و متن كتیبه‌هاى میخى و كتیبه‌هاى دوره هخامنشى و ساسانى را نقل نموده است.

مؤلف در مقدمه عنوان نموده كه قبلاً یكى از صاحبان دولت انگلیس به توسط شخصى پارسى به نام مانكجى _كه از امناى شوراى دار الخلافه بوده_ دستورالعملى‏فرستاده بود كه وى بعضى از آثار قدیمه فارس را نقشه برداشته و پاره‌اى از مرتفعات را مهندسى‏نموده و برخى از اراضى را مساحت نموده به وى ارسال نمایم. لذا مدتى در دشت‌ها و بیابان‌ها گشته و آن را تهیه نموده وبه تهران ارسال نمودم. ولى بعد خبر رسید كه آن شخص پارسى بدرود جهان گفته و كتاب چاپ نگردید. تا این‌كه در سال 1310ق (سال 46 سلطنت ناصرالدین شاه) على‌اصغر خان امین‌السلطان كه صدراعظم بوده به شیراز مسافرت و در ملاقات با مؤلف درخواست مى كند كه دوباره آن مطالب را تهیه نماید. لذا كتاب حاضر را تألیف نمود. او كتابش را در دو جلد قرار داده در جلد اول درباره آثار تاریخى فارس و ایران بحث نموده و جلد دوم را به جغرافیاى تاریخى و طبیعى شیراز اختصاص داده. لذا آن را شیرازنامه خوانده و كتاب را در سال 1313ق به پایان رسانده است. مطالب مندرج در این كتاب چنین است:

- فهرس فنى كتاب (ص) در این فهرست مؤلف فهرستى هم براى اشعار خود كه در كتاب آورده، قرار داده است؛

- جلد اول كتاب (ص 1-422)؛

- جلد دوم (شیرازنامه) ص 423-572)؛

- ذكر سلاطین و حكام شیراز (ص 573-591)؛

مؤلف در این بخش قسمت آخر از كتاب تاریخ ایران كنت كبینو را _كه مدتى وزیر مختار فرانسه در ایران بوده و كتابى با نام تاریخ ایران نوشته و در آخر آن فهرست حاكمان شیراز آن_ كه فهرستى از حاكمان شیراز از عبدالملك مروان تا اوایل سلطنت ناصرالدین شاه است.

- تتمیم از مؤلف در شرح حال میرزا ابوالحسن اصطهباناتى (ص 592)؛

- قطعه‌اى به فارسى از میرزا محمدحسین شعاع شیرازى در 18 بیت (ص 592-593)؛

- قطعه‌اى از سركار میرزا حسن خان سرهنگ معلم فوج خلج ساوه و نبیره مرحوم میرزا فرج‌الله خان شیرازى خازن‌الاشعار منشى‌باشى ولیعهد متخلص به طرفه، در اتمام كتاب در سه بیت (حاشیه ص 593)؛

- شرح‌حال مؤلف از كاتب نسخه (محمد قدسى) (ص 594-596)؛

- تقریظ شیخ مفید، به نثر و فارسى (ص 596-597)؛

- تقریظ میرزا ابوالحسن قاجار ملقب به شیخ‌الرئیس (ص 597-598)؛

- تقریظ میرزا ابوالحسن اصطهباناتى (ص 598-599)؛

- تقریظ بیان‌الملك میرزا عبدالوهاب آشتیانى (ص 599-600)؛

- تقریظ میرزا مهدى خان وكیل‌الدوله (ص 600-601)؛

- تقریظ نظم و نثر كاتب نسخه (محمد قدسى) در اتمام تحریر نسخه (ص 602-603).

كاتب در این تقریظ گوید كه این كتاب را در شیراز نوشته و در بمبئى به چاپ رسیده است.

- خاتمة الطبع به قلم مؤلف در سال 1314ق (ص 604).

آغاز: بسمله. سپاس بى‌پایان و ستایش بیكران. شایان درگاه پاك یزدانى كه از دست توانائى در نخستین روز بى‌اندیشه، گیتى ر ا پدیدار نمود.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ابوعلى محمد قدسى حسینى شیرازى فرزند حاج میرزا سلطان‌على حسینى دارابى‏ملقب به شاهد. تاریخ كتابت: 1314ق. به اهتمام: حاجى میرزا اسدالله تاجر شیرازى معروف به دلال و فرمایش السید محمد تاجر شیرازى.

توضیحات: نمایه‌هاى فنى كتاب در آغاز نسخه در 8 صفحه آمده است؛ صفحه عنوان مصدر به نام مظفرالدین شاه قاجار. تصاویر: مؤلف از آثارى كه دیده تصویر كشیده و در لابه‏لاى كتابش درج نموده كه تعداد آن‌ها 50 تصویر است.

محل چاپ: هند؛ بمبئى. مطبعه: ناصرى. تاریخ: محرم الحرام 1314ق. تعداد صفحات: 8+604؛ اندازه: 21*27؛ تعداد سطور: 19. (نسخه ش: 1084).

 

152. مجموعه

1. صحیفه شاهى (257 ص)

از: حسین بن على واعظ كاشفى

موضوع: ادبیات فارسى، منشآت، زبان: فارسى

كتاب معروفى است در منشآت فارسى، كه مؤلف آن را براى تعلیم منشیان در چند صحیفه، در جداولى تألیف نموده است.

آغاز: بسمله. (شعر)

اى به نامت صحیفه شاهى                شده مشهور ماه تا ماهى

نقش نام تو زیب خامه من                 نامور ز تو گشت نامه من

عنوان نامه فصاحت نام خجسته فرجام مالك الملكیست.

2. حاشیه سلم العلوم (ص 1-11)

از: محمد سعد الله

موضوع: منطق، زبان: عربى

حاشیه‌هاى كوتاهى است با عنوان «قال_اقول» بر كتاب سلم العلوم، كه تألیف آن در سال 1248ق صورت گرفته است.

آغاز: سبحانه ما احسن بیانه جل شانه عن درك القیاس و تعالى احسانه عن حد المقیاس.

3. الانصاف في جواز منع الانصراف (الدرّة البهیة والكوكبة الدریة) (ص12-18)

از: محمد سعدالله

موضوع: ادبیات عربى، زبان: عربى

رساله كوتاهى است در بیان جواز منع صرف به جهت ضرورت شعرى. كه تألیف آن در سال 1254ق صورت گرفته است.

آغاز: سبحانه یا من جعل قلوبنا منصرفة نحو الایمان وحفظ السنتنا عن العلل المانعة عن الاعراب والبیان.

4. مصلقة البیان مما تنكدر به مصفاة الاذهان (ص 19-28)

از: شیخ‌الاسلام احمد

موضوع: ادبیات عربى، زبان: عربى

رساله كوتاهى است در بیان جواز منع صرف به جهت ضرورت شعرى. مؤلف در این رساله نظرات مولوى تراب على صاحب رساله «مصفاة الاذهان في‏تحقیق السبحان» و مولوى مفتى محمد سعدالله صاحب رساله غایة البیان في تحقیق السبحان را كه در همین موضوع تألیف نموده‏اند، مورد نقد و بررسى قرار داده است.

آغاز: بسمله. قال العبد المستهام احمد الشهیر بشیخ الاسلام قد وقع النزاع والكلام في جواز امتناع صرف الكلمة لضرورة الشعر والنظام.

5. الفوائد الواقعیة في ردّ الاوهام الواهیة (ص 28-32)

از: شیخ الاسلام احمد

موضوع: ردّیه، زبان: عربى

فاضل بهارى در حاشیه‌اش بر حاشیه سید هروى بر تحریر القواعد المنطقه في ‏شرح الشمسیة (شرح الرسالة القطبیة) گفته كه «روساء بضمتین جمع رئیس» و فاضل بكنى در رد وى گفته كه «قوله بضمتین غلط والصحیح بضم الاول وفتح الثاني». بعد از آن این مسئله بنت استاذ العلام مولانا مفتى محمد اسعد و معاصره القرم الهمام مولوى تراب على، مورد مناظره قرار گرفته و تراب على در رد محمد اسعد رساله التحقیقات البدیعة الشوكتیة في توهین الهفوات السعدیة نوشته و در آن به تشنیعات متوسل شده است. مؤلف در این رساله به دفاع از استادش (محمد اسعد) پرداخته و گفته‌هاى تراب على را رد نموده است.

آغاز: بسمله. قال العبد المستهام الحمد المدعو بشیخ الاسلام قد جرى الكلام بنم الاستاذ العلام ومعاصره القرم الهمام الوصلهما الله المنعام الى غایة المامول ومنتهى المرام.

6. الحقایق الاسلامیه في ردّ كفریات الترابیة (ص 1-14)

از: شیخ الاسلام احمد

موضوع: اعتقادات، زبان: عربى

رساله دیگرى است كه مؤلف در دفاع از استادش (محمد اسعد) و ردّ تراب‌على، نوشته است. وى در مقدمه گوید كه استادش «انّ استاذنا قد نمّق على هوامش سید الاذكیاءالمعمولة على شرح جلال الحكماء حین قراءته تلك الهوامش بعض الفوائد الشریفة» و مولوى تراب‌على این نظرات را رد نموده، لذا مؤلف در این رساله به دفاع از استادش پرداخته است.

آغاز: بسمله. اما بعد حمد لله ذي الانعام والصلوة والسلام على سید الانام وآله الكرام واصحابه العظام فیقول العبد المستهام احمد المشتهر بشیخ الاسلام.

7. شمــس التحقیقات في رد سراج الاغلاط (ص 1-29)

از: مولوى هادى حسن

موضوع: ردّیه، زبان: عربى

ردّیه‌اى است كه مؤلف در دفاع از استادش مولوى محمد سعدالله نگاشته است. این ردّیه بر رساله سراج التحقیقات تألیف سراج احمد كه در ردّ مولوى محمد اسعد است نوشته شده است.

در حاشیه این رساله گفته شده كه سراج التحقیقات در حقیقت تألیف مولوى تراب‌على است ولى وى براى اخفاى نامش، آن را به شاگردش سراج احمد نسبت داده است. مؤلف مى‌گوید به جهت سستى رساله سراج التحقیقات وى آن را «سراج الاغلاط» نامیده است.

آغاز: بسمله. سبحان من علم الانسان سحر البیان واعطاه اللسان ترجمان الجنان.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: ولى محمد؛ با تصحیح مولانا سید اسدعلى.

توضیحات: رساله اول داراى جداولى (كه در صفحات مختلف جدول‌ها با هم تفاوت دارند) كه مطالب كتاب در داخل آن‌ها نوشته شده است.

محل چاپ: هند؛ لكهنو. مطبعه: محمدى. تاریخ: ششم جمادى الآخر 1259. تعداد صفحات: 257+32+14+30؛ اندازه: 18*27؛ تعداد سطور: 21. (نسخه ش: 1081/1).

 

153. اخلاق محمدى

از: محمدعلى یزدى (زنده در 1292ق)

موضوع: اخلاق، زبان: فارسى

كتاب مفصلى است در اخلاق در چهل باب، با این عنوان‌ها:

1. در فضیلت طلب علم و بیان علماء باعمل و بى‌عمل 2. در عبادت و تفكر و اخلاص و نیت 3. در دعا و تضرع و خوف و خشیت 4. در زهد و تقوى 5. در صبر و شكر 6. در توكل 7. در خوبى قناعت و زشتى حرص و طمع 8. در تعظیم مهمان و بى‌تكلفى و حق همسایگى 9. در آداب سخن‌گفتن و طعام‌خوردن و حركت و سكون 10. در نكاح و حسن و قبح زنان و حقوق زوجه بر زوج و حقوق زوج بر زوجه و غیره 11. در استهزاء و مزاح 12. در اجابت سمـاع و بیان آن‌چه از آن حرام است و آن‌چه حلال است 13. در سیاست تدبیر اولاد 14. در حقوق والدین و خویشان 15. در جد و جهد 16. در سلطنت مشتمل بر پنج ركن 17. در منظومه نقوش طاق كسرى لمؤلفه 18. در شجاعت 19. در جود و سخا 20. در غمخوارى مردم و رفع حاجات و احسانات 21. در خلق و رفق و تواضع و احترام 22. در خوبى حلم و عفو و زشتى خشم 23. در تفكر عیوب خویش و منع عیب دیگران 24. در سخن‌چینى و نمامى 25. در خموشى و منفعت كم‌گویى 26. در كتمان راز خود و دیگران 27. در مشاورت و تدابیر 28. در عزلت و مخالطت 29. در سفر ظاهر و باطن 30. در خصلت ذمیمه كبر و نخوت 31. در حسد 32. در فراست 33. در اخوت اخیار و راستى حیا 34. در مذمت فجار و كردار سفهاء و حمقا 35. در حزم و احتیاط و عاقبت‌اندیشى 36. در منفعت مال و میانه‌روى 37. در عقل و صیانت 38. در یادكردن موت 39. در مذمت دنیا و اهل آن 40. در وصایا.

مؤلف در اثناى كتابش خصوصاً در باب هفدهم، اشعارى از خود درج نموده و خاتمه كتابش را به نظم بیان كرده و در 1288ق به پایان رسانده است.

در آخر كتاب نیز تقریظى منظوم به فارسى در 8 بیت از عمرخان صاحب متخلص به عمر

و یك رباعى از منشى سیدابراهیم و خاتمة طبع به نثر فارسى از مصصح كتاب سید امجد حسین رضوى آمده است.

آغاز: بسمله. حمد و سپاس بی‌قیاس جناب ملك خلاق را سزد و نعت و ثناى بى‌منتها به متمم مكارم اخلاق و سرور انبیاء رسد صلوات الله وسلامه علیه وعلى آله الطاهرین واصحابه الطیبین اجمعین.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: و تصحیح سید امجد حسین رضوى. توضیحات: فهرست مطالب كتاب در ابتداى نسخه در دو صفحه و جدول مزیل اغلاط _كه خود مؤلف آن را تنظمن نموده_ در انتها در 3 صفحه، درج شده است. محل چاپ: هند؛ لكهنو. مطبعه: منشى نولكشور. تاریخ: جماى الثانى 1292ق برابر با جولاى 1875م. تعداد صفحات: 4+376 +3؛ اندازه: 16*27؛ تعداد سطور: 19. (نسخه ش: 1086).

 

154. رفیق السالك

از: مولوى حكیم دكتر عبدالله خان مقیم مستونگ (قلات بلوچستان)

موضوع: عرفان، اخلاق عملى، زبان: فارسى

رساله متوسطى است در سیر و سلوك نقشبندیه. مؤلف در مقدمه گوید: كه بعد از تصنیف گلشن حكیم بعد از دو هفته میر سرفرازخان بن میر جمال‌خان ساكن قصبه محمد شاهى علاقه‏ مستونگ از وى درخواست نموده كه كتابى در راهنمایى سالكان بنویسد؛ لذا كتاب حاضر را نوشته است. او مى گوید در این اثر آن‌چه را كه از استادش میان محمد صدیق نقشبندى قندهارى مستونگى و خواجه شیخ محمد صدیق اخذ نموده اظهار كرده، و كتابش را در 28 رمضان 1323ق، به پایان رسانده است. این كتاب فاقد باب و فصل بوده و عنوان مطالب آن چنین است:

در بیت هدایات براى طالب راه سلوك؛ تركیب استخاره‌كردن؛ در بیان طریقه تلقین نقشبندیه؛ در بیان لطائف سته؛ در بیان سبق‌هاى اسم ذات؛ در بیان ترتیب مراقبه كه بعد از بیعت مى‌كنند؛ بیان سبق دوم كه در لطیفه روحى پخته مى‌شود؛ در بیان ذكر نفى اثبات؛ در بیان ذكر جبروتى؛ تركیب ختم خواجگان نقشبندیه؛ نماز تهجد؛ نماز اشراق؛ تركیب نماز ضحى؛ در بیان تعریف علم تصوف؛ در بیان تعریف صوفى؛ در بیان انوار تجلیات كه از تاثیر اذكار جلوه‌گر می‌شوند؛ در بیان نفى خواطر؛ در بیان عقبات كه راه سلوك مى‌آیند؛ در بیان ترغیب شیخ كامل مكمل و اجتناب از شیخ ناقص؛ علامات شیخ كامل؛ در بیان كلمات قدسیه كه معمول طریقه نقشبندیه است؛ در بیان رشته مرید با پیر؛ در بیان اثبات بیعت؛ در بیان سند طریقه نقشبندیه؛ در بیان طریقه وصول الى الله تعالى؛ العمل لنفي الفقر وتوسعة الرزق.

مؤلف در اثناى كتابش اشعارى از شاعران مختلف از جمله از استادش محمد صدیق نقشبندى به فارسى درج نموده است.

آغاز: بسمله. در ثناى حق تعالى شانه. الحمد لله الذي هدانا الى صراط مستقیم. غزل: (شعر)

     بحر خدائیت زد جوش چو اى كردگار             گشت عیان هر طرف موج هزاران هزار

     قبه چرخ فلك رفــــت به بالا ســـرش              توده ریگ زمیــــن هست گرفـــته قـرار

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. به اهتمام: به ارشاد شیخ الهى‌بخش محمد جلال‌الدین. توضیحات: تمامى صفحه‏ها جدول‏دار؛ فهرست منشورات مطبعه در موضوع عرفان به فارسى و اردو در پشت صفحه عنوان و دو صفحه آخر نسخه درج شده است. محل چاپ: پاكستان؛ لاهور. مطبعه: نولكشور پریس. تاریخ: 1324ق. تعداد صفحات: 88؛ اندازه: 17*27؛ تعداد سطور: 19. (نسخه ش: 1090)

 

155. خلاصة التجارب [مجربات حكیم علوی‌خان دهلوى ]

از: بهاء‌الدوله بن میر قوام‌الدین قاسم نوربخش رازى (قرن 10ق)

موضوع: پزشكى و داروسازى، زبان: فارسى

رساله مفصل و معروفى است در پزشكى و درمان و داروسازى. شامل بیست و پنج باب كه مؤلف در سال 907ق در طرشت از حوالى رى تألیف آن را به پایان رسانده است.

در نسخه حاضر عنوان كتاب (مجربات حكیم علوى‌خان دهلوى موسوم به خلاصة التجارب) چاپ شده، كه درست نیست. از حكیم علوى‌خان شیرازى دهلوى قبلاً در ش 346 رساله مطب علوى‌خان یا خلاصه قوانین علاج معرفى گردیده است.

در خاتمة الطبع دوبیت به فارسى از منشى بهگواندیال صاحب متخلص به عاقل آمده كه مشعر بر آن است حكیم علوى مؤلف كتاب نبوده است: (شعر)

        در فن طب حكیم علوى خان            گفت خوب این كتاب خوش اسلوب

        سال تاریــــخ طبــــع  او عاقــــل      بى‌تكلــــف نوشـــت نســــخه خـــوب

آغاز: بسمله. حمدى لا احصى حكیمى را كه به كمال حكمت و وفور عنایت و قدرت ماهیت اشرف انسانى را از خزانه جود خلعت وجود پوشانید.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده.

توضیحات: تمامى صفحه‏ها جدول‏دار؛ صفحه اول سرلوح با كتیبه؛ خاتمة الطبع در ص 644 به فارسى در نصف صفحه و در آن آمده كه قبلاً این كتاب چند در مطبع منشى نول كشور موسوم به اوده اخبار واقع در لكهنو و الان در مطبع منشى نول كشور واقع كانپور به سرپرستى‏منشى پراگ نراین صاحب بهار گو مالك مطبع، براى بار سوم به زیور طبع آراسته شد.

محل چاپ: هند؛ كانپور. مطبعه: نول كشور. تاریخ: چاپ سوم 1323ق برابر با 1909م. تعداد صفحات: 646؛ اندازه: 18*27؛ تعداد سطور: 23. (نسخه ش: 1095).

 

156. حاشیه ذخیرة المعاد

از: سید محمدكاظم طباطبایى یزدى

موضوع: فقه شیعه، زبان: فارسى

حاشیه‌هاى فتوایى است كه مؤلف بر ذخیرة المعاد شیخ زین‌العابدین مازندرانى نگاشته و در نسخه حاضر در حواشى با شمـاره شاخص چاپ شده است.

در حاشیه صفحه اول تقریظ وى در اجازه عمل به ذخیرة المعاد با ملاحظه حواشى، چاپ شده است.

آغاز: بسمله. عمل به این رساله شریفه با حواشى حقیر بعد از ملاحظه تصحیح متن و حواشى، ان‌شاء‌الله بى‌عیب است.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: حاجى سید ابوالقاسم كربلایى. تاریخ كتابت: 1318ق. به اهتمام: سید عابدعلى رضوى و حسب فرمایش میرزا محمدحسن صاحب نجفى كه قبل از اتمام طبع دارفانى را در سال 1317ق وداع گفته است.

توضیحات: فهرست مطالب كتاب در آغاز نسخه در 6ص؛ تمامى صفحه‏ها جدول دار؛ 7ص غلط‌نامه حواشى، در آخر كتاب؛ چاپ دست خط سید نجم‌الدین صاحب قبله در آخر كتاب؛ غلط‌نامه حواشى در 7ص و غلط‌نامه متن در 12 ص در آخر نسخه آمده و بنت دو غلط‌نامه، تقریظى از سید نجم‌حسن صاحب قبله در تایید كتاب و این‌كه مطابق با فتواى سیدكاظم یزدى است، درج شده، در آخر نسخه نیز سؤالى از سید درباره صحت این رساله عملیه شده و وى پاسخ داده كه نسخه‌اى كه در لكهنو براى سید نجم‌الحسن و نسخه‌اى كه به حاج میرزا محمدحسن نجفى و سید محمدعلى در نونهر فرستاده صحیح است.

در اول نسخه تملك ابوالقاسم كاشانى نجفى در صفر 1325ق و فرزندش محمد‌حسن نجفى‏كاشانى در 12 ربیع الاول 1332ق.

محل چاپ: هند؛ لكهنو. مطبعه: ریاض الرضا و مطبع اثنى عشرى. تاریخ: 19 ذی‌قعده 1318ق. تعداد صفحات: 6+632+8+12؛ اندازه: 18*27؛ تعداد سطور: 23. (نسخه ش: 1096).

 

157. مجموعه

مجموعه‌اى كه در آن كتاب الـهدیة السعیدیة في الحكمة الطبیعیة مولوى محمد فضل‌الحق عمرى حنفى ماتریدى چشتى خیرآبادى در متن چاپ شده و در پانوشت شرح آن به نام التحفة العلیة حاشیة الهدیة السعیدیة چاپ شده و سپس چند ضمیمه آن چاپ شده، به این ترتیب:

1. الهدیة السعیدیة في الحكمة الطبیعیة (ص 244-6)

از: مولوى فضل‌الحق خیرآبادى (م 1278ق)

موضوع: حكمت، زبان: عربى

كتاب معروفى است در حكمت كه مؤلف آن را در یك مقدمه و سه فن شامل چند مبحث و فصل و یك خاتمه، تألیف نموده، با این عنوان‌ها:

مقدمه: في تعریف الطبعیة وبیان موضوعها؛ الفن الثانى: في الفلكیات؛ الفن الثالث:

في العنصریات؛

الخاتمة: في النفس و فیه مباحث:

المبحث الاول في انّ النفس مغایرة للمزاج؛

المبحث الثانى في انّ النفس مغایرة للبدن؛

المبحث الثالث في انّ النفس الناطقة مجردة عن المادة وغواشیها؛

المبحث الرابع في انّ النفس الناطقة هل هى حادثة او قدیمة؛

المبحث الخامس في اتحاد النفوس بالماهیة.

بعد از اتمام كتاب فرزند مؤلف، در ادامه مباحث خاتمه پنج مبحث (از مبحث ششم تا دهم را نوشته) و نام آن را «ضمیمه مباحث هدیة السعیدیة» نهاده است.

المبحث السادس: في انّ النفوس تنتقل في الابدان أم لا؛

المبحث السابع: في انّ النفس تبقى بعد خراب البدن ولا تفنى بفنائه؛

المبحث الثامن: اختلفوا في انّ النفس هل هي المدركة للكلیات والجزئیات أم لا؛

المبحث التاسع: في كیفیة تعلق النفس بالبدن؛

المبحث العاشر: في مراتب النفس الانسانیة في ادراكها.

مولوى محمد عبدالله بن حاج سید آل‌احمد حسینى واسطى بلگرامى، بر این رساله  حاشیه نوشته، و در مقدمه حاشیه‏اش شرح‌حال كوتاهى از مؤلف آورده و از دیگر آثار یاد كرده، كه عبارت‌اند از:

- الجنس الغالي في شرح الجواهر العالي؛

- حاشیة شرح سلّم العلوم قاضى محمد مبارك جوفاموى؛

- حاشیة افق المبین میرداماد؛

- حاشیة تلخیص الشفا ابن‌سینا؛

- رسالة في تحقیق العلم والمعلوم؛

- الروض المجود في تحقیق حقیقه الوجود؛

- رسالة في تحقیق حقیقة الاجسام؛

- رسالة في تحقیق الكلّى الطبیعى؛

- رسالة فارسیة في تحقیق التشكیك في الماهیات؛

- رسالة في تاریخ فتنه الهند.

براى آثار چاپ شده مؤلف ر. ك: معجم المطبوعات العربیة في شبه القارة الـهندیة الباكستانیة منذ دخول المطبعة الیها حتى عام 1980م، اعداد الدكتور احمدخان، الریاض، 1421ق/2000م، ص 336-338.

آغاز: بسمله. الحمد لله ولي النعمة والصلوة على نبي الرحمة المؤید بالعصمة الامي المبعوث لتعلیم الحكمة وعلى آله.

2. التحفة العلیة حاشیة الهدیة السعیدیة (ص 1-5 متن و 244-6 پانوشت)

از: محمد عبدالله بن حاج سید آل‌احمد حسینى واسطى بلگرامى (1305ق)

موضوع: حكمت، زبان: عربى

شرح مفصلى است با عنوان‌هاى «قوله_قوله» بر كتاب الـهدیة السعیدیة في الحكمة الطبیعیة تألیف مولوى محمد فضل‌الحق عمرى حنفى ماتریدى چشتى خیرآبادى. شارح اثرش را در سال 1290ق به پایان رسانده و آن را به نواب حاج محمد كلب‌على خان بهادر تقدیم نموده است. او شاگرد مؤلف بوده و در مقدمه شرح گوید كه مؤلف كتابش را براى جدّ همین كلب‌على خان تألیف نموده و چون نامش سعید بوده به الهدیة السعیدیة نام‌گذارى نموده و من نیز به نام نوه وى، یعنى همین كلب‌على خان، التحفة العلیة نام‌گذارى كردم.

در آخرِ خطبه محشى آمده كه این حاشیه نامنظم بوده و مولوى جمیل بلگرامى، آن را تنظم‌ و تدوین نموده است. این حاشیه فقط بر مباحث اصل كتاب نوشته شده، و ضمیمه‏اى كه پسر مؤلف نوشته، فاقد حاشیه است.

آغاز خطبه التحفه العلیه: الحمد لمن هو مبدء لهدایة الحكمة البالغة وانوار ربوبیته في العالمین كالشمس البازغة.

آغاز متن التحفة العلیة: قوله الحكمه بالكسر العدل والعلم والحلك كذا في القاموس و راست‌كارى و استواركارى كذا یستفاد من الصراح.

3. ضمیمه الهدیة السعیدیة (23-1 ص)

از: عبدالحق بن فضل‌الحق خیرآبادى (1316ق)

موضوع: حكمت، زبان: عربى

ضمیمه‌اى است در پنج مبحث، كه مؤلف آن را در تكمیل كتاب پدرش الهدیة السعیدیة در پنج مبحث _مبحث ششم تا دهم_ نگاشته است. مؤلف این كتاب را به نام محمد كلب‌على خان بهادر تألیف نموده است.

براى دیگر آثار مؤلف (مولوى عبدالحق) ر. ك: معجم المطبوعات العربیة في شبه القارة الـهندیة الباكستانیه، ص 276-278.

آغاز: بسمله. حامداً لله ربّ العالمین ومصلیاً على سید المرسلین وآله وصحبه الطیبین الطاهرین وبعد فهذه عجالة حررتُها على سبیل الارتجال.

4. متعلقة السعیدیة (48-24 ص)

از: مولوى سید سلطان حسن بریلویى

موضوع: حكمت، زبان: عربى

مولوى مفتى محمد سعدالله مرادآبادى بر مواردى از كتاب الهدیة السعیدیة في الحكمة الطبیعیة نقد و نقضى نوشته بود. بریلویى این رساله را به نام محمد كلب‌على خان بهادر تألیف نموده، و در آن به ردّیه‏هاى مرادآبادى پاسخ داده است.

آغاز: بسمله. حامداً لله ربّ العالمین ومصلیاً على سید المرسلین وآله وصحبه الطیبین الطاهرین وبعد فهذه عجالة حررتها على سبیل الارتجال.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: حامدحسین فریدآبادى. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: محمد عبدالعلیم و محمد عبدالاحد. توضیحات: فهرست كتاب در چهار صفحه در اول كتاب؛ تمامى صفحات جدول‌دار. محل چاپ: هند؛ دهلى. مطبعه: مجتبایى. تاریخ: جمادى‌الثانى 1332ق. تعداد صفحات: 244 +48؛ اندازه: 18*27؛ تعداد سطور: 27. (نسخه ش: 1098).

 

158. المقدمة الباسولیة (حاشیة شرح ملاجامى) (ج 1 و 2)

از: ملا وسیم‌گل بن صمدگل بن نجیب‌الله باسولى

موضوع: ادبیات عرب، صرف، زبان: فارسى

حاشیه مفصلى است بر شرح جامى الفوائد الضیائیة في شرح الكافیة، این حاشیه با عنوان‌هاى «قوله_قوله» برگزار شده، و مؤلف آن را در دو جلد قرار داده و براى هر جلد خطبه‏اى جداگانه انشاء نموده است. او در خطبه جلد اول، نام كتابش را المقدمة الباسولیة و در خطبه جلد دوم _كه از بحث مبنى شروع مى‌شود_ كاشف شرح ملا نامیده است. ولى هر دو جلد به نام مقدمه باسولیه معروف شده است. مؤلف جلد دوم را چند سال بعد از جلد اول تألیف نموده است.

نام كتاب در صفحه عنوان چنین چاپ شده: نسخه شافیه المسمى بمقدمة الكافیة المشهور به سؤال و جواب باسول.

آغاز جلد اول: بسمله. الحمد لله الذي جعل الانسان متكلما بالكلمة والكلام.

نوع خط: نسخ. كاتب: ذكر نشده. به اهتمام: و فرمایش میان محمد صحاف و فرزندش محمد عبدالواحد خان.

توضیحات: مصحح مفتى عبدالرحیم پشاورى شاگرد مولوى محمدایوب محدث پشاورى و اتمام تصحیح در ذى‌حجه 1316ق كه خاتمة الطبع (ص 379) نیز به قلم وى مى‏باشد؛ تمامى صفحات جدول‌دار؛ بعد از خاتمة الطبع عنوان شده كه میان محمد صحاف طبع این كتاب را شروع كرده بود ولى قبل از اتمام آن درگذشته و فرزندش عبدالواحد كار او را ادامه داده و كار طبع كتاب از سال 1303 تا 1316ق به درازا كشیده است، و مولى غلام رسول ساكن قریه عادلگره قطعه‌اى منظوم به فارسى در 15 بیت و یك رباعى در تاریخ فوت وى سروده است؛ تمامى صفحه‏ها جدول‏دار؛ توضیح متن در حاشیه بعضى صفحه‏ها.

محل چاپ: هند؛ دهلى. مطبعه: جلد اول: مطبعه احمدى، تاریخ 1303ق؛ جلد دوم: مطبعه بلالى. تاریخ: 1309ق. تعداد صفحات: 244+380؛ اندازه: 25/50*16؛ تعداد سطور: 25. (نسخه ش: 1099)

 

159. القول الغالب في حلّ قول ابن‌حاجب

از: قاضى غلام حسین بن قاضى محمداسمـاعیل مهرى

موضوع: ادبیات عرب، صرف، زبان: عربى

رساله مفصلى است در بحث از رفعِ «اَفعَل» تفضیل كه ابن‌حاجب در كتاب الكافیة بیان نموده است.

آغاز: بسمله. الحمد لله الموصوف بافعل التفضیل المرفوع عن سمـات النقص والتعطیل.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. به اهتمام: در آخر رساله ماده تاریخ فوت مولوى عبدالحى صاحب از سید عمادالدین صاحب رفاعى بدین عبارت چاپ شده: «توفى المولوي ابوالحسنات عبدالحى 1304ق». توضیحات: ص اول داراى سرلوح و كتیبه؛ تمامى صفحه‏ها جدول‏دار. محل چاپ: هند؛ بمبئى. مطبعه: نیر. تاریخ: 1304ق. تعداد صفحات: 16؛ اندازه: 18*27؛ تعداد سطور: 19. (نسخه ش: 1099/3).

 

160. كلیات صهبائى

از: مولوى امام‌بخش صهبائى

موضوع: ادبیات، زبان: فارسى

كلیات نظم و نثر امام‌بخش صهبائى دهلوى (م 1274ق) فرزند محمدبخش تهانیسرى است كه شاگردش دین دیال میر منشى اجنتى بهوپالى در سال 1293ق، در سه جلد جمع‌آورى نموده، بدین ترتیب:

- واجب العرض مؤلف (میر منشى بهوپال) (ص 1):

آغاز: بنده هچا میرز هچش مدان دین دیال میر منشى اجنتى بهوپال به عرض صدرآرایان محفل جوهرشناسى و قدردانى و چمن‌پیرایان گلشن سخنورى و نكته‌رانى می‌رساند.

- فهرست رسایل كلیات (ص 2)؛

- دیباچه مؤلف (میر منشى بهوپال) (ص 2):

آغاز: شیرازه‌بندى اوراق منثور صحیفه غراى سخن به حمد ناظمى ست كه خورشید جهان‌افروز ایجاد نشاتین.

1. ریزه جواهر مع فرهنگ به پیروى از سه نثر ظهورى، به نظم و نثر (ص 6)؛

آغاز: بسمله. این لالى منثور بریزه جواهر مشهور سرمایه روشنایى ست.

2. بیاض شوق پارم (دیباچه‌ها، تقریظ‌ها، خاتمه‌ها و نامه‌ها)، به نثر و نظم (ص 53)؛

آغاز: بسمله. زنگ‌زدائى این اوراق حیرت سرانجام چهره‌نمایى زینت ترتیب بیاض شوق.

3. رساله نحو فارسى (ص 220)؛

آغاز: بسمله. سپاسى كه تا ابد یكذره از آن ذخیره اندیشه والاخردان نگردد.

4. دیوان صهبائى (ص 237)؛

آغاز: بسمله. (شعر)

      یارب آن كن به جنونِ دلِ دیوانه ما          كه شود بال پرى ناله مستانه ما

5. كافى در علم قوافى، به نثر؛ (ص 299)

آغاز: بسمله. ریشه‌دوانى حروف در گلشن حمد بهار‌آراى افلاك و سنبل‌رسانى سطور در چمن‌زار ستایش زبده فرع‌خوران خاك.

6. وافى شرح كافى، به نثر، در معما (ص 394)؛

آغاز: بسمله. حمد ناظم كائنات كه شخص خاتم رسل را روى قافیه‏وجود گردانیده.

7. گنجینه رموز، در معما (ص 396)؛

آغاز: (شعر)

به نام آن كه بر علمش هویداست        اگر چه راز دل مشكل معماست

8. جواهر منظوم، در معما (ص 527)؛

آغاز: بسمله. نظم رباعیات معما از صهبائى هیچمدان مشتمل بر نود و نه نام خالق انس و جان. شروع در بسم الله، (شعر)

     از درِّ عدن بِه است نظم گهرم       وز لولو تر خوش است سلكِ دررم

      نظم از نـــام حـــقّ معمــــا دارد      تسبیــــح شمـــــار ذكــــرِ اشعـــار تـــرم

9. قطعه معمایى در بیرون كشیدن نام الله از نام على (ص 557)؛

آغاز: بسمله. (شعر)

منم نصیرى آن هادى سبل كه بود       ز جیب شاهد كنعان قدس چهره‌گشا

10. مخزن الاسرار، در معما (ص 561)؛

آغاز: بسمله. (شعر)

        خامه سخن تا به میان آورد       نام تو اول به زبان آورد

11. رساله نادره، در معما (ص 615)؛

آغاز: بسمله. (شعر)

           الهى سر نام‌ها نام توست                نعیم دو عالم ز انعام توست

12. نتایج الافكار، نثر‌پاره‌هایى است (ص 630)؛

آغاز: بسمله. خام‌طبعی‌هاى خیالات هرزه صهبائى حیرت سرانجام‌گاهى برین داشت.

13. غوامض سخن تألیف منشى دین دیال، در افاداتى كه در محضر كسب كرده بود، در موضوع لغات و محاورات (ص 674)؛

آغاز: بسمله. هر چند دل دیوانه در شمـار محمدت ایزد یگانه چون دانه تسبیح دور تسلسل جاودانه دارد.

14. اعلاء الحق در پاسخ احقاق سراج‌الدین على‌خان آرزو (ص 757)؛

آغاز: بسمله. هر چه از زبان قلم بر مى‌آید انفعال ناشایستگى‏هایش بر روى صفحه سراپا یك قطره عرق مى‌گرداند.

15. تقریظ‌هایى كه بر كلیات صهبائى نوشته شده است (ص 771) از این افراد:

- سید محمد صدیق حسن خان بهادر امیر كبیر ریاست بهوپال (771)

- سید نور حسن صاحب فرزند محمد صدیق حسن خان؛

- سید على حسن خان صاحب فرزند دیگر وى؛

- ممتازالدوله میر محمد عبدالحى خان داماد وى؛

- حافظ خان محمد خان؛

- حكیم محمد احسن؛

- منشى گنج منوهر لال متخلص به نوش‌بخشى؛

- شیخ محمد عباس رفعت بن شیخ احمد عرب صاحب نفحة الیمن مهتمّم دفتر تاریخ ریاست بهوپال؛

- سید غلام مصطفى اله‌آبادى؛

- مولوى اعظم حسین خیرآبادى؛

- منشى محمد جعفر زمهرى؛

- فداى على فارغ؛

- منشى مولوى محمد امجد از احفاد خان بهادر قنوجى گوپاموى؛

- منشى موتى لال میرمنشى رزیدنشى گوالیار؛

- خواجه محمد بشیر مودودى لكهنوى؛

- سید محمد امجد على اشهرى؛

- خاتمة الطبع از محمد عبدالعلى مدراسى؛

- صحت‌نامه كلیات صهبائى (ص 816-815).

نسخه حاضر كتاب‌ها و رسایل یادشده را شامل است.

در كتاب (كتاب‌شناسى آثار فارسى چاپ شده در شبه‌قاره، هند، پاكستان، بنگلادش، از 1160-1386ش/1195-1428ق/1781-2007م)، 4 ج، عارف نوشاهى، تهران، مركز پزوهشى میراث مكتوب، 1391ش، شامل چهار جلد، 3015 صفحه، كه در آن 10589 عنوان كتاب و رساله با 20628 نسخه چاپى، معرفى شده است. ) ج 3 ص 1942 رقم 8233، كلیات صهبائى را سه جلد معرفى نموده _ولى در ذیل آن فقط یك نسخه معرفى نموده كه مشخصات آن مانند نسخه حاضر است_ كه نسخه حاضر جلد اول آن مى‌باشد و دو جلد دیگر _طبق گزارش آقاى نوشاهى_ شامل این مطالب هستند:

جلد دوم، شامل:

16. شرح‌هایى بر سه نثر ظهورى و مینا بازار ظهورى و پنج رقعه ارادت‌خان و شبنم و شاداب ظهیراى تفرشى؛

جلد سوم، شامل:

17. شرح حسن و عشق نعمت‌خان عالى؛

18. شرح معماى نصیرا؛

19. شرح معماى جامى؛

20. حل مقامات عبدالواسع هانسوى؛

21. قول فیصل در پاسخ تنبیه الغافلین آرزو؛

22. صرف و نحو اردو؛

23. ترجمه حدایق البلاغه شمـس‌الدین فقیر به اردو؛

24. مخمس غزل قدسى.

بسمله. شیرازه‌بندى اوراق منثور صحیفه غراى سخن به حمد ناظمى است كه خورشید جهان‌افروز.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. به اهتمام: محمد عبدالرحمن خان صاحب.

توضیحات: صفحه اول داراى سرلوح و كتیبه؛ توضیح عبارت‌ها در حاشیه بعضى صفحه‏ها؛ تقاریظ و خاتمة الطبع در صفحه‏هاى آخر؛ دو صفحه صحت‌نامه كلیات صهبائى در دو صفحه در آخر نسخه؛ رجسترى شده در تاریخ 1847م، مهر و دست‌خط مالك مطبعه نظامى‏عبدالرحمن بن حاجى محمد روشن خان حنفى در آخر نسخه چاپ شده است.

محل چاپ: هند؛ شهر: لكهنو. مطبعه: نظامى. تاریخ: 1295ق. تعداد صفحات: 2+816؛ اندازه: 18*27؛ تعداد سطور: 21. (نسخه ش: 1100).

 

161. سلسله عالیه

از: فیض احمد بن دلدار احمد بن امداد حسین بن عنایت حسین

موضوع: تاریخ، رجال، انساب، زبان: فارسى

حكیم سید عنایت حسین بن فتح‌الله بن مولوى محمد نصرالله مارهروى كه از سادات بوده رساله‌اى با نام سلسله عالیه نگاشته و در آن نسب سیادت خود و اجدادش و خاندانش را كه به سادات قریشى گنبوه معروف و ساكن قصبه مارهره در هند هستند، شرح داده است.

مؤلف رساله حاضر _كه نبیره وى مى‏باشد_ در این رساله متن سلسله عالیه را با عنوان «قوله» آورده و سپس تكمله و توضیح خود را در سادات این خاندان پس از مؤلف و دیگر مطالب، ذیل عنوان «اقول» بیان نموده است.

دیباچه از فیض احمد (ص2-3)

آغاز كتاب فیض احمد: بسمله. (شعر)

ثنـــاهـــا خداونـــد افـــلاك را             فروزنـــــده اخــــتر خــــاك را

ستایش نمایم به یزدان پاك                درخشان نماینده تیره خاك

... اما بعد مى گوید بنده آثم فیض احمد غفر الله له بن حكیم دلدار احمد.

آغاز سلسله عالیه (تألیف حكیم عنایت حسین): بسمله. الحمد لله رب العالمین الذي خلق الانسان في احسن تقویم ... اما بعد بر ماهران نسب و ا نساب و حقایق‌جویان انفس و آفاق جلوه پیرا باد... بناءً علیه این آواره دشت سخنورى عنایت حسین بن فتح‌الله بن مولوى‏محمد نصرالله مارهروى خواست كه برخى از سوانحه حال فریق گنبوهان بر صفحه بیان جلوه‌گر سازد.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده.  تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: فیض هاشمـى.

توضیحات: تمامى صفحات جدول‌دار. محل چاپ: هند؛ میرتهه. مطبعه: هاشمـى. تاریخ: 1306ق. تعداد صفحات: 194؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 23. (نسخه ش: 1101)

 

162. كشف الحجب والاستار عن اسماء الكتب والاسفار

از: سید اعجاز حسین بن سید محمد قلى النیسابورى الكنتورى الشیعى

موضوع: كتاب‌شناسى، زبان: عربى

كتاب معروفى است در كتاب‌شناسى، كه مؤلف در آن آثار شیعه امامیه را معرفى نموده است. وى ساكن شهر لكهنو در هند بوده، لذا گزارش این كتاب از آثار دانشمندان امامیه هند، اهمیت زیاد دارد. ثقة الاسلام تبریزى در مرآت الكتب و شیخ آقابزرگ در الذریعه الى تصانیف الشیعة از این كتاب‌ در موارد متعدد نقل نموده‌اند. ثقة الاسلام هنگام نقل از این كتاب، اشتباهات و لغزش‌هاى مؤلف را نیز یادآورى نموده، كه در تصحیح این كتاب باید موردتوجه قرار گیرد.

در این چاپ، این كتاب را محمد هدایت حسین بن علامه شمـس‌العلماء ولایت حسین، مدرس السنه الشرقیه در پریسیدنسى كالج كلكته، تصحیح نموده و به اهتمام اراكین ایشیاتك سوسایتى در كلكته در سال 1330ق به چاپ رسیده است.

این كتاب از روى همین چاپ در قم از سوى كتابخانه آیت‌الله مرعشى (چاپ دوم، 1409ق) به صورت افست، منتشر شده است.

كتاب حاضر شامل بخش‌هاى زیر است:

- مقدمه مصحح (5 ص)؛

شامل معرفى كتاب و نسخه‌هاى آن و شرح‌حال كوتاهى از مؤلف؛

آغاز دیباچه: بسمله. الحمد لله الولي المنعام والصلوة والسلام على رسوله خیر الانام.

- متن كشف الكتب والاستار (ص 1- 607)؛

آغاز كتاب: بسمله. الحمد لله منزل الكتب والاسفار وكاشف الحجب والاستار.

- نمایه رجال و اماكن (118 ص)؛

شامل: فهرست اسمـاء الرجال والاماكن پایان نسخه با ذكر كاربرد آن در صفحه‌هاى كتاب (ص1- 118).

نوع چاپ: سربى. به اهتمام: به امر اراكین ایشیاتك سوسایتى. توضیحات: صفحه‌هاى آغازین و پایانى كتاب اسیدى، فرسوده و از شیرازه جدا گشته و نیاز به مرمت دارد. محل چاپ: هند؛ كلكته. مطبعه: بپتس مشن پریس. تاریخ: 1330ق. تعداد صفحات: 5+607+118؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 21. (نسخه ش: 1102)

 

163. ناصر العترة الطّاهرة

از: حاج سید ابوالقاسم بن نقى منسوباً الى سید حسین رضوى قمى

موضوع: حدیث شیعه، زبان: فارسى

مؤلف در این اثر احادیث فضایل اهل بیت؟عهم؟ را از چهار كتاب حدیثى اهل سنّت (مشكوة، ترمذى، مسلم و بخارى) استخراج و در این كتاب درج نموده است. او از این چهار كتاب تعبیر به صحاح اربعه اهل سنت نموده است.

او كتابش را در یك مقدمه و چند باب _بدون شمـاره براى باب‌ها_ تنظم  و به نام نواب ناصرعلى خان مصدّر نموده است. عنوان چند باب آن چنین است:

مقدمة: در اسامى اهل بیت؟عهم؟ 1. باب الصلوة بر نبى؟ص؟ و آل او 2. باب ائمه دوازده‌اند 3. باب النص بر امامت ائمه اثنى‌عشر 4. باب عصمت و طهارت 5. باب افضلیت اهل بیت طهارت و عصمت 6. باب وجوب محبت اهل بیت؟عهم؟ 7. باب محارب آل محمد؟ص؟ 8. باب امامة علي بحدیث خم غدیر 9. باب امامة علي بلفظ وهو ولى كل مومن 10. باب النص بر امامت على لا یؤدى عنّى.

و در بقیه باب‌ها هم احادیثى را در فضایل على؟ع؟ و فاطمه زهرا؟عها؟ و دیگر امامان دوازده‌گانه، از مصادر اهل سنت نقل نموده است.

مؤلف در آخر این كتاب (ص 155-162) رساله جاحظ را در اثبات امامت امیرالمؤمنین؟ع؟ كه اربلى در كشف الغمه نقل نموده، از همان كتاب نقل و ترجمه نموده است.

او در آخر این كتاب، شجره سیادت خود را چنین ذكر نموده:

سید ابوالقاسم بن سید حسین بن سید نقي بن سید حسین بن سید علي بن سید ابي‌الحسن _ زاد في سلسلة بن سید احمد بن العلامه الفهامة الحاج محمد بن السید حسین القمي بن السید محمد بن السید احمد بن السید منهاج بن السید جلال ابن السید علي وفي سلسلة بن السید حسن بن السید قاسم فقط بن السید حبیب‌الله وفي سلسلة بعد السید حبیب‌الله السید احمد ابن موسى وزاد في سلسلة اخرى السید حبیب‌الله ابن السید عبدالله ابن السیدمهدى ثم اتفقت السلسلة انه ابن السید الموسى المبرقع.

مؤلف این كتاب را در روز جمعه، جمادى الاولى 1295ق در لاهور به پایان رسانده است.

آغاز: بسمله. اللهم یا من تحیرت حبوب القلوب عن ادراك كیفیتك فلا یدور حول اللهیتك.

نوع خط: نسخ_نستعلیق. كاتب: منشى قاسم‌على. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: فیروزالدین. توضیحات: قطعه تاریخ از میرزا محمداكبر خان سیستانى متخلص به خاور و از ميرزا محمد شریف كابلى (ص 167)؛ فهرست مندرجات كتاب (ص 168). محل چاپ: پاكستان؛ لاهور. مطبعه: قادرى پریس. تاریخ: 3 ربیع الاول 1296ق. تعداد صفحات: 170؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 19. (نسخه ش: 1103)

 

164. بهار باران شرح گلستان

از: مولوى غیاث‌الدین رامپورى مصنف غیاث اللغات

موضوع: ادبیات فارسى، زبان: فارسى

شرح مفصلى است بر گلستان سعدى. این شرح با عنوان‌هاى «قوله_قوله» برگزار شده و در سال 1259ق تألیف آن به پایان رسیده است. در آن چند ماده تاریخ در تألیف كتاب از منشى هیرالال آمده است.

آغاز: بسمله. گلچینى گلستان حمد سبحان نه یاراى بیان انسان سراپا نسیان و ثمرافشانى محامد بستان محامد رحمن نه اندازه دست و زبان آدم ضعیف‌البنیان.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: حسب ارشاد مولوى عظیم‌الدین صاحب فرزند غیاث‌الدین رامپورى؛ به تحریك و عنایت مولوى عبدالله صاحب رجسترار رامپور.

توضیحات: نسخه حاضر چاپ دوم این كتاب است و چاپ نخست آن به تاریخ جنورى 1891 به طبع در آمده است؛ خاتمة الطبع به اردو به قلم محمدحسین صاحب مصحح سابق مطبع اوده اخبار (ص442)؛ فهرست كتاب‌هاى منتشره در موضوع ادبیات فارسى و تصوف در پشت صفحه عنوان و دو صفحه آخر نسخه آمده است؛ تمامى صفحات جدول‌دار؛ صفحات زوج ركابه‌دار.

محل چاپ: هند؛ لكهنو. مطبعه: نولكشور. تاریخ: جولاى 1897م. تعداد صفحات: 442+4؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 25. (نسخه ش: 1104)

 

165. عین الافادة في كشف الاضافة

از: مولوى سید محمد عبدالله بلگرامى

موضوع: ادبیات عرب، نحو، زبان: عربى

بحث مفصلى است درباره اضافه لفظى و معنوى در علم نحو نگاشته است. این رساله را مؤلف در شرح عبارت «اعلم ان الاضافة على قسمین اما معنویه فهي ان یكون المضاف غیر صفة مضاف» از كتاب كافیه ابن‌حاجب نگاشته است.

آغاز: بسمله. حمد لمن هو مضاف الیه دائماً هو مجرور لدیه وصلوة على من هو منصوب لفعل الهدایة ومرفوع اعلام شفاعته یوم القیامة.

نوع خط: نسخ و نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: سید محمد عبدالله بلگرامى.

توضیحات: فهرست كتاب‌هاى منتشره در موضوع ادبیات و اخلاق و تصوف در دو صفحه آخر نسخه آمده است؛ قطعه تاریخى به نظم و فارسى از مولوى محمد هادى در هشت در تاریخ طبع كتاب؛ تمامى صفحات جدول‌دار؛ موارد دشوار متن در حاشیه‌ها با شمـاره‏هاى‏شاخص شرح و توضیح داده شده است.

محل چاپ: هند؛ كانپور. مطبعه: منشى نول كشور. تاریخ: 1877م مطابق با 1270ق. تعداد صفحات: 104-120؛ اندازه: 17*25؛ تعداد سطور: 11. (نسخه ش: 1105/3).

 

166. مجموعه

1. كافیه ابن‌حاجب (متن ص 1-120)

از: ابن‌حاجب

موضوع: ادبیات عرب نحو، زبان: عربى

آغاز: بسمله. الكلمة لفظ وضع لمعنى مفرد وهي اسم وفعل وحرف.

2. شرح فارسى كافیه ابن‌حاجب (حاشیه ص 1-120)

از: ناشناخته

موضوع: ادبیات عرب، نحو، زبان: فارسى

منتخبى است از شروح مختلف فارسى كتاب كافیه ابن‌حاجب. این منتخب اغلب از شروح فارسى این كتاب گزینش شده و با عبارت‌هاى «قوله_قوله» و با شمـاره‏هاى شاخص در حاشیه درونى و بیرونى كافیه تحریر شده است. گویا این انتخاب و گزینش توسط محمد عبدالاحد صورت گرفته است.

آغاز: بسمله. نحمده ونصلى على رسوله الكریم، قوله الكلمة الخ اگر گفته شود كه سزاوار بود كه شروع مى‌كرد مصنف كتاب خود را بعد تسمیه بحمد الله سبحانه.

3. مؤنثات سمـاعیه كمال پاشا (ص 119)

از: ابن كمال پاشا

موضوع: ادبیات عرب، زبان: عربى

رساله كوتاهى است در تحقیق مؤنثات سمـاعیه در لسان عربى.

آغاز: بسمله. هذه رسالة في تحقیق المؤنثات السماعیه لابن كمال پاشا؟رح؟ قال المظهر مصنف شرح المفصل معرفة المؤنثات السماعیه متعسر على الاكثر ونحن نذكرها ههنا.

4. مؤنثات سمـاعیه ابن‌حاجب (ص120)

از: ابن‌حاجب

موضوع: ادبیات عرب، زبان: عربى

منظومه كوتاهى است در 23 بیت، كه ابن‌حاجب در آن مؤنثات سمـاعیه را در زبان عربى جمع‌آورى نموده است.

آغاز: بسمله. (شعر)

نفسي الفداء لسائل وافاني            بمسائل فاحت كغصن البـــان

اسمـــاء تأنیـــث بغیر عـــلامة       هي یا فتى في عرفهم ضربان

نوع خط: نسخ و نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: محمد عبدالاحد. توضیحات: شرح لغات و اصطلاحات با شمـاره‏هاى شاخص در حاشیۀ

تمامى صفحه‌ها به زبان فارسى. محل چاپ: هند؛ دهلى. مطبعه: مجتبایى. تاریخ: 1326ق مطابق با 1908م. تعداد صفحات: 120؛ اندازه: 17*25؛ تعداد سطور: 8. (نسخه ش:1105/4).

 

167. خسرو و شیرین

از: حكیم نظامى گنجوى

موضوع: ادبیات فارسى، منظومه‏ها، زبان: فارسى

منظومه مشهورى است در بیان عشق خسرو و شیرین كه یكى از منظومه‏هاى پنج‌گانه نظامى است كه به خمسه‏نظامى معروف است.

آغاز: (شعر)

خداوندا در توفیق بگشاى         نظامى را ره تحقیق بنماى

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده.

توضیحات: تمامى صفحات جدول‌دار و چهارستونى؛ صفحات زوج ركابه‌دار؛ قطعه‏اى منظوم در تاریخ طبع كتاب به فارسى؛ در پشت صفحه اول این نسخه انتهاى مخزن الاسرار نظامى است، كه منظومه اول خمسه نظامى مى‌باشد.

محل چاپ: كشور: ذكر نشده؛ شهر: ذكر نشده. مطبعه: داود میان. تاریخ: 1272ق. تعداد صفحات: 122؛ اندازه: 17*25؛ تعداد سطور: 27. (نسخه ش:1107).

 

168. مجموعه

مجموعه‏اى شامل چند رساله در آداب و اخلاق و عرفان، بدین ترتیب:

1. صد پند سودمند لقمان حكیم (ص 1-12)

از: ناشناخته

موضوع: ادبیات فارسى، اخلاق، زبان: فارسى

آغاز: بسمله. صد پند سودمند لقمان حكیم براى تربیت فرزند پرورده ناز و نعیم اول آن‌كه اى جان پدر خداى را عزّ وجل بشناس.

2. رساله خواجه عبدالله انصارى (ص13-26)

از: خواجه عبدالله انصارى

موضوع: ادبیات فارسى، عرفان، زبان: فارسى

گزیده‌اى از مناجات خواجه عبدالله انصارى است.

آغاز: بسمله. بسمك القدوس قدسني مني الهي این چه فضیلت است كه با دوستان خود كرده‌اى كه هركه تو را شناخت ایشان را یافت و هركه ایشان را شناخت تو را یافت.

3. تحفة الملوك (ص 27-40)

از: ناشناخته

موضوع: حكمت عملى، اخلاق، زبان: فارسى

همان كتاب ش (147/3)، ولى نسخه حاضر چاپ دیگرى است.

آغاز: بسمله. حمدله... اما بعد بدان كه این رساله‌اى است مشتمل بر آن‌كه حكما از كتب قدما اختیار كردند.

4. منهاج العارفین (ص 41-55)

از: میر سید على همدانى

موضوع: ادبیات فارسى، عرفان، زبان: فارسى

رساله كوتاهى مشتمل بر پندها و نصایحى، كه از كلام اهل معرفت جمع‌آورى‏شده است.

آغاز: بسمله. حمد بى‌حدّ و ثناى بی‌عد مر آفریدگارى را كه سینه عارفان مخزن اسرار خود ساخته... بدان اى عزیز زنهار به غیر حقّ اعماد نكنى تا پشیمان نشوى.

5. سعادت‌نامه (ص 55-62)

از: رابط

موضوع: حكمت نظرى، اخلاق، منظومه‏ها، زبان: فارسى

منظومه است قریب به نود بیت، مشتمل بر نصایح و بیان هفتاد و سه افعال ذمیمه كه ناظم آن‌ها را از روى احادیث صحیحه و كتب فقه، به نظم كشیده است.

شاعر در آغاز منظومه از خود با نام «رابط» یاد كرده، و گوید: (شعر)

               یا الهى رابط شیرین‌كلام    مى‌كند نظم این در معجز‌نظام

رابط منظومه‌اش را در 1258ق، به پایان رسانده است.

آغاز: بسمله. (شعر)

مى‌ســــرایم نغــــمه حمــــد خـــــــدا    آن كه مرسل ساخت خیر الانبیاء

وه چه مرسل هادى جن و بشــر         وه چه هادى قاسم خلد و سقـــر

6. مناجات فرخ‌آبادى (ص 62-64)

از: مولوى محمد جمیل‌الدین فرخ‌آبادى

موضوع: حكمت نظرى، اخلاق، منظومه‏ها، زبان: فارسى

مناجات منظومى است در بیست و دو بیت، مشتمل مناجات بر بارى تعالى و توسل بر حضرت پادمبر ؟ص؟ و خلفاء و صحابه آن حضرت.

آغاز: بسمله. (شعر)

الهى به حسن و جمال محمد؟ص؟       الهى به فضل و كمال محمد؟ص؟

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده.

توضیحات: مطالب و واژه‏هاى دشوار متن در حاشیه با شمـاره شاخص توضیح و شرح شده است؛ تمامى صفحات جدول‌دار؛ شرح لغات و اصطلاحات با شمـاره‏هاى شاخص در حاشیه بسیارى صفحه‌ها به زبان فارسى؛ خاتمة الطبع به فارسى در آخر مجموعه در نصف صفحه آمده است.

محل چاپ: هند؛ كانپور. مطبعه: منشى نول كشور. تاریخ: 1854م. تعداد صفحات: 64؛ اندازه: 13*21؛ تعداد سطور: 9 و 13. (نسخه ش:1108/1).

 

169. دوحة الصنایع

از: امام‌الدین امامى بن شیخ ابوالمكارم نعمانى البیدوبوى

موضوع: ادبیات فارسى، فنون ادبى، زبان: فارسى

اثرى است در بیان صنایع ادبى و شعرى، مشتمل بر چند شعبه با این عنوان‌ها:

شعبه اول: در سى و یك ثمره _به تعداد حروف الفبا، و براى هر حرف یك قطعه، كه ناظم در هر قطعه‏اى یكى از حروف الفبا را حذف نموده است.

شعبه دوم: در صنایع علم بدیع، شامل شصت و یك ثمره.

سعبه سوم: در صنعت لغز و معما و غیره، شامل چهل و هشت ثمره.

مؤلف در اشعارش امامى تخلص مى‌كند و این اثر را در سال 1084ق در عهد اورنگ‌زیب عالمگیر، در شهر اله‌آباد، تألیف نموده است.

در چاپ حاضر مولوى سید محمدعلى ملیح‌آبادى عضو انجمن ترقى علوم در حیدرآباد دكن آن را تصحیح كرده و در آخر آن 25 تعلیقه با عنوان ضمیمه دوحة الصنایع از ص 82-87 به اردو آورده است.

آغاز: بسمله. الحمد لله الواحد الاحد الملك الصمد مالك الملوك الكرام حاكم ملك دار السلام عالم اسرار هر كدام.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. توضیحات: تمامى صفحات جدول‌دار. محل چاپ: هند؛ حیدرآباد دكن. مطبعه: انوار الاسلام. تاریخ: 1324ق. تعداد صفحات: 87؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 16. (نسخه ش:1108/2).

 

170. بدایع الانشاء یا انشاى یوسفى

از: یوسف بن محمد یوسفى هروى (م 950ق)

موضوع: ادبیات فارسى، منشآت، زبان: فارسى

رساله‌اى كه مؤلف در آن منشآت خود را براى یاددادن آداب نامه‌نگارى به فرزندش حسین جمع‌آورى نموده است. نام كتاب در فهارس و كتاب‌شناسى‌ها بدایع الانشاء ذكر شده ولى در صفحه عنوان نسخه حاضر بدیع الانشاء چاپ شده است. (مشترك پاكستان، ج 5، ص 30-38).

آغاز: بسمله. زینت عنوان هر نامه نامى و زیور دیباچه هر صحیفه گرامى حمد مبدعى‏است.

نوع خط: نستلعیق و نسخ. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: به فرمایش شیخ غلام‌على.

توضیحات: تمامى صفحات جدول‌دار؛ صفحات زوج ركابه‌دار؛ بعد از اتمام كتاب این بیت: (شعر)

       رواج نامــــه بــر نـــام نـــظــــام اســـــت چو سرمه جا به چشم اندر دهیدش

به صورت مرقع به خط رنگین‌لال تحریر شده است.

محل چاپ: هند؛ دهلى. مطبعه: هندو پریس پاـرى لعل. تاریخ: ذكر نشده. تعداد صفحات: 132؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 16. (نسخه ش:1108/4).

 

171. مثنوى ناصرعلى (نقاش و صورت)

از: شیخ ناصرعلى سرهندى

موضوع: ادبیات فارسى، زبان: فارسى

مثنوى عرفانى است در حدود هزار و چهارصد بیت. در برخى مصادر نام این منظومه نقاش و صورت ذكر شده است.

آغاز: بسمله. (شعر)

الهى ذرّه دردى به جان ریز           شرور پنبه‌زار استخوان‌ریــز

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: محمد لطف‌علی خان به اعانت سید عبدالرشید خان بهادر فرزند نواب آصف نوازالملك بهادر معتمد صرف خاص پشىى خداوندى اعلی‌حضرت سركار نظام دكن.

توضیحات: نسخه در عهد نظام‌الملك آصفجاه حضور پرنور علی‌خان پادشاه دكن به اختتام رسیده است؛ شرح لغات و اصطلاحات با شمـاره‏هاى شاخص در حاشیه برخى صفحه‌ها به زبان فارسى.

محل چاپ: هند؛ حیدر آباد دكن. مطبعه: سهیل دكن. تاریخ: جمعه 4 شوال 1312ق. تعداد صفحات: 96؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 16. (نسخه ش:1108/5).

 

172. حلّ المشكلات في شرح المعمّیات

از: سید احمد رضا حسن بهارى بن راحت حسین (م 1283ق)

موضوع: ادبیات فارسى، معما، زبان: فارسى

سید راحت حسین بن سید شاه غلام حسن در مقدمه‌اى كه بر این رساله نوشته، عنوان نموده كه مؤلف این رساله _سید مظهر احسن عرف احمد رضا_ چهارمین فرزند وى‏بوده و در هنگام تألیف این رساله در نوزده سالگى در سال 1283ق دار فانى را وداع گفته است. لذا وى این رساله را _كه تنها یادگار علمى فرزندش بوده_ تنظمن و با مقدمه‌اى منتشر نموده است. راحت حسین سه فرزند دیگر خود را به نام‌هاى: سید مظهر حق عرف حسن رضا؛ سید نادر رضا معروف على‌رضا؛ سید ظهور الحسن مشهور به محمدرضا، یاد نموده و عنوان كرده كه متوطن موضع بیتهو متعلق ضلع بهار مى‌باشد.

او هم‌چنین در مقدمه عنوان مى‌كند كه مؤلف این رساله _فرزندش_ بنا داشته در این رساله معماهاى حدائق بلاغت و رساله كبیر و متوسط و صغیر عبدالرحمن جامى و معمیات ابو مسلم نگارى و حلل مطرز ملا شرف‌الدین یزدى و تذكرة الشعراى محمدطاهر نصرآبادى متخلص به خیالى و معماهاى ملا اهلى شیرازى و ملا میرحسین معمایى و ملا على شغال و ملا بدخشى و سیفى بخارى و بحر الافكار را حل نماید ولى در این چند بخش آمده بدین ترتیب:

- دیباچه: از سید راحت حسین بن حضرت سید شاه غلام حسن (ص1-6)؛

- حل معمیات حدائق البلاغت شمـس‌الدین فقیر دهلوى (ص6- 25)؛

- شرح معمیات مولانا جامى (ص25-34).

آغاز: بسمله. زبان به تحصیل ثناى سخن‌آفرینى كه معماى كن فكان به اسم فخر موجودات گشاده كسى چه گشاید.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: محمد عبدالرحمن بن محمد روشن خان.

توضیحات: تمامى صفحات جدول‌دار؛ مهر و امضاى ناشر كتاب _محمد عبدالرحمن بن حاجى محمد روشن خان حنفى_ در آخر نسخه چاپ شده است؛ به موجب قانون 1847میلادى رجسترى شده است؛ تمامى صفحات جدول‌دار؛ غلط‌نامه در پایان نسخه در دو صفحه.

محل چاپ: هند؛ كانپور. مطبعه: نظامى. تاریخ: ذى‌حجّه 1284ق. تعداد صفحات: 36؛ اندازه: 25*16/5؛ تعداد سطور: 25. (نسخه ش:1110).

 

173. كلیات عراقى

از: فخرالدین ابراهیم عراقى همدانى (م 688ق)

موضوع: ادبیات فارسى، دیوان‌ها، زبان: فارسى

كلیات اشعار شاعر است، بدین ترتیب:

قصائد (ص2-60)؛ غزلیات (ص 60-167)؛ رباعیات (ص 167-184)؛ مثنوى و قطعات (ص 185-224).

آغاز: بسمله. (شعر)

اى جمالت عرش عزت جاودان انداخته          گوى در میدان وحدت كامران انداخته

نوع خط: نستعلیق. كاتب: محمد فاضل. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: حسب فرمایش شیخ الهى‌بخش محمد جلال‌الدین تاجران كتب كشمیرى بازار لاهور.

توضیحات: به تصحیح مولوى كرم الهى قادرى سلحالوى، ساكن لاهور محله تكیه سادهوان گوچه گندى گلى؛ صفحه اول داراى سرلوحه و كتیبه؛ تمامى صفحه‌ها جدول‌دار دو ستونى؛ فهرست منشورات مطبعه در پشت صفحه عنوان و دو صفحه پایان نسخه آمده است؛ نام محمدحسین نقاش از عادل‌گره در بنپ نقش‌هاى صفحه عنوان دیده مى‏شود.

محل چاپ: پاكستان؛ لاهور. مطبعه: اسلامیه سئیم پریس. تاریخ: ذكر نشده. تعداد صفحات: 224+4؛ اندازه: 25*16؛ تعداد سطور: 25. (نسخه ش: 1111).

 

174. تاریخ كنج‌پُوره

از: نیاز

موضوع: تاریخ، زبان: فارسى

تاریخ آبادى كنج‌پوره واقع در ضلع كرنال (پنجاب هند) كه در سال 1136ق به دست نجابت خان تاسیس گردید.

اصل كتاب فارسى است و مؤلف آن نیاز مى‌باشد. و در چاپ حاضر محمدباقر نیاز آن را تصحیح نموده و تعلیقات و مقدمه‌اى به انگلیسى بر آن اضافه نموده است.

نسخه‌اى كه كتاب از روى آن تصحیح شده منحصر بوده و از آغاز و انجام افتادگى داشته، و به همین دلیل، مشخصات دقیق مؤلف، معلوم نشده است.

آغاز: [ص 1] فصل اول مشتمل بر تشریف‌آورى خان صاحب نجابت خان از ولایت و آبادنمودن كنج‌پوره.

نوع چاپ: سربى.

توضیحات: نمایه كتاب در پایان نسخه تحت عنوان اشاریه در (ص 119-120)؛ غلط‌نامه در پایان نسخه(ص1-4)؛ دیباچه در پایان نسخه از محمدباقر به زبان انگلیسى (ص1- 11).

محل چاپ: پاكستان؛ لاهور. مطبعه: اداره تحقیقات پاكستان دانشگاه پنجاب لاهور (انتشارات اداره تحقیقات پاكستان شمـاره 30). تاریخ: اكتوبر 1973م. تعداد صفحات: 120+4+11؛ اندازه: 16*24؛ تعداد سطور: 28. (نسخه ش: 1113).

 

175. شرح یوسف و زلیخاى مشهور به شرح محمدیه

از: محمد بن غلام محمد گلهوى

موضوع: ادبیات فارسى، عرفان، زبان: فارسى

شرح معروفى است بر منظومه یوسف و زلیخاى جامى. مؤلف از شارحین معروف متون فارسى در هند است و شرحى بر بوستان سعدى و شرحى بر سكندرنامه نامى نیز نوشته، كه تمامى شروح وى به نام شرح محمدیه معروف است. شرح حاضر نیز كه شرح یوسف و زلیخاست به شرح محمدیه معروف است. این شرح به صورت قوله_قوله برگزار شده و مؤلف از عارفان سلسله چشتیه بوده است. در آخر این نسخه (ص 174) قطعه‌اى منظوم به فارسى از فقیرالله تاجر متخلص به فقیر در 21 بیت در نعت رسول الله؟ص؟ چاپ شده است.

آغاز: بسمله. حمدله... اما بعد مى‌گوید احقر عبادالله العلام الصمد محمد بن غلام محمد.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: نیاز رقم نورالدین. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: منشى قادربخش؛ به فرمایش چراغ‌الدین تاجر كتب لاهور بازار كشمیرى. توضیحات: به تصحیح مولوى كریم‌بخش صاحب ساكن لاهور كتب فروش بازار كشمیرى؛ تمامى صفحات جدول‌دار. محل چاپ: پاكستان؛ لاهور. مطبعه: قادرى. تاریخ: 1298ق. تعداد صفحات: 176؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 25. (نسخه ش: 1114/2).

 

176. شرح سكندرنامه نظامى گنجوى

از: محمدنصیر بن سلطان سفیانى

موضوع: ادبیات فارسى، منظومه‏ها، زبان: فارسى

شرح مفصلى است به نثر بر منظومه سكندرنامه نظامى گنجوى. در این شرح قطعات سكندرنامه با علامت «م» و شرح آن با علامت «شرح» آمده است.

آغاز: بسمله. حمد و سپاس متوافره و ثناء و تحیت متكاثره مر خالقى را كه ظلمت‌كده حروف اشباح.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. محل چاپ: كانپور. مطبعه: منشى نول كشور. تاریخ: چاپ دوم: ماه مى 1874م. تعداد صفحات: 256؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 25. (نسخه ش: 1114/3).

 

177. شرح مینابازار

از: امام‌بخش دهلوى متخلص به صهبائى

موضوع: ادبیات فارسى، زبان: فارسى

شرحى است بر رساله مینابازار كه مؤلف براى یادگیرى دو فرزندش عبدالعزیز و عبدالكریم نگاشته است. كلیات صهبائى قبل از این معرفى گردید ولى این شرح در آن نیامده است.

اصل رساله مینابازار نیز در شمـاره (122)معرفى شده است.

آغاز: بسمله. رباعى: (شعر)

از بنده خضـــوع و التجـــا مى‌زیـــبـد   بخشایـــش بـنده از خدا مى‌زیبد

گر من كنم آن‌كه آن ز من نازیباست     تو كن همه آن‌كه آن تو را مى‌زیبد

حمدى كه زبان از گزارش آن به عجز اعتراف نماید و نعتى كه قلم از تحریر آن زبان به فروتنى‏برگشاید.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: وارث على. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: لاله بشیشر دیال.

توضیحات: فهرست منشورات مبطعه در موضوع ادبیات در پشت صفحه عنوان و دو صفحه پایان نسخه آمده است؛ تمامى صفحات جدول‌دار.

محل چاپ: هند؛ كانپور. مطبعه: منشى نول كشور. تاریخ: اپریل 1873م. تعداد صفحات: 130+4؛ اندازه: 15*24؛ تعداد سطور: 23. (نسخه ش: 1114/4).

 

178. ذخیرة المعاد

از: شیخ زین‌العابدین مازندرانى حائرى (م 1309ق)

موضوع: فقه، زبان: فارسى

2. همان كتاب شمـاره (36 و 206 و 1096)، ولى نسخه حاضر چاپ دیگر است. مطالب نسخه حاضر چنین است:

- تقریظى از حاج سید نواب خان ذاكر حسنى حسینى مبنى بر آن‌كه نسخه اصلى این رساله را خود در نجف از مؤلف گرفته و به هند آورده است. (ص 1و2)؛

- فهرست مطالب كتاب (ص 3-10)؛

- تقریظ حاج سیدمهدى بن سیدمحمد (ص 11-12)؛

- تقریظ امام جمعه و جماعت سید اصغر حسین بن على صوروى (ص 13-17)؛

- صورت دست‌خط‌هاى حاجى سید ولایت على خان صاحب سى آى اى و سیدمهدى شاه صاحب و شیخ زین‌العابدین مازندرانى در صحت عمل به این رساله (حواشى صفحه اول متن كتاب)؛

- متن كتاب (ص 2-845)؛

- تقریظ از مؤلف كه در آن عنوان نموده كه حاجى سید نواب‌جان هندى عظیم‌آبادى این رساله را مبوّب و تصحیح و مقابله نموده و ابراز امیدوارى كرده كه این سؤال و جواب با نسخه سؤال و جواب كه به تبریز رفته چاپ شود تا شیعیان منتفع شوند (ص 845)؛

- چند مسئله جدیده كه در سال 1296ق از نجف از دست‌خط مؤلف رسیده است (ص 846-848)؛

- قطعات تاریخ طبع كتاب (ص 848-856) از این نویسندگان:

- قطعه منظوم فارسى در شش بیت از نواب مهدى على خان صاحب مهدى،

- قطعه منظوم فارسى در سه بیت از نواب هادی‌على خان فائز ولد ارشد نواب مهدى على‏خان،

- دو قطعه منظوم فارسى در هشت و پنج بیت از جناب میر مرتضى،

- قطعه منظوم فارسى در هفت بیت از نواب مولوى سید على محمد صاحب شاد،

- قطعه منظوم فارسى در شش بیت از میر حامدحسین صاحب نكهت،

- دو قطعه منظوم فارسى در شانزده و هفت از سید امیرخان صاحب فرقتى برادر سید نواب جان ذاكر،

- یك رباعى و یك دو بیتى فارسى از سید محمدتقى بن مولوى سید على‌رضا صاحب،

- قطعه منظوم فارسى در هفت بیت از سجادعلى صاحب شهرتى فرزند سیدامیر فرقتى،

- قطعه منظوم فارسى در بیست و دو بیت از سید نواب جان ذاكر،

- قطعه منظوم فارسى در چهار بیت از شیخ على باقر صاحب متخلص به آباد،

- خاتمة الطبع به نثر از سید نواب جان ذاكر در صفر 1296ق در عظیم‌آباد پتنه.

- غلط‌نامه كتاب (ص 857-877).

نوع خط: نستعلیق. كاتب و تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: وزیر على حسب فرمایش حاج سید نواب جان صاحب ذاكر.

توضیحات: مهر مؤلف با سجع «عبده الراجى زین‌العابدین» در پایان نسخه چاپ شده است؛ این كتاب به موجب قانون بیستم سال 1847 رجسترى شده و هرگونه حقوق طبع متعلق به سید نواب‌جان ذاكرى است؛ تمامى صفحات جدول‌دار.

محل چاپ: هند؛ عظیم‌آباد پتنه. مطبعه: صبح صادق. تاریخ: صفر 1296ق. تعداد صفحات: 17+ 877؛ اندازه: 16*24؛ تعداد سطور: 21. (نسخه ش: 1115)

 

179. دیوان قاسم منیجه (سبزوارى)

از: قاسم خان سبزوارى منیجه (قرن 11ق)

موضوع: ادبیات فارسى، دیوان‌ها، زبان: فارسى

این نسخه یك شمـاره از مجله علوم اسلامیه هست كه به زبان اردو و از سوى‏اداره علوم اسلامیه مسلم یونیورستى على‌گره منتشر مى گردید. این نسخه شمـاره اول از جلد سوم آن بوده كه در جون 1962م انتشار یافته است. تمامى مقالات آن به اردوست ولى‏مقاله پنجم آن (بخش متون) تصحیح و تحقیق دیوان یكى از شاعران فارسى‌زبان است. مصحح آن دكتر محمد شمـعون اسرائیلى است كه از روى نسخه خطى منحصر آن كه در كتابخانه دانشگاه علی‌گر نگهدارى مى‌شود آن را تصحیح و مقدمه‌اى به اردو بر آن نگاشته است.

این نسخه منتخبى از اشعار فارسى قاسم سبزوارى هندى است كه به قاسم منیجه معروف است. شایان ذكر است كه وى غیر از قاسم كاهى است كه دیوانش به چاپ رسیده است. این منتخب داراى 128 غزل به ترتیب قوافى و بعد از چند سى و یك تك بیتى و نوزده رباعى را در بر دارد.

شاعر در اشعارش «قاسم» تخلص مى‌كرده و همزلف جهانگیر پادشاه بوده و خواهر نور جهان بیگم زوجه او بوده است.

آغاز: دیوان قاسم خان منیجه، غزلیات، ردیف الف: (شعر)

   یك نفس گر بگذرد با دوست بس باشد مرا        حاصل عمر عزیز این یك نفس باشد مرا

   مرغ هر شاخى نیم اى باغبان بالــم مبنـد       عندلیبـــم سایـــه گلبن قفس باشد مـــرا

نوع چاپ: سربى

توضیحات: گروه نظارت مجله: پروفیسر عبدالعلیم، داكتر سید مقبول احمد، داكتر منیب‌الرحمن؛ ویراستار: دكتر مختارالدین احمد.

محل چاپ: هند؛ على‌گره. مطبعه: مسلم یونیورستى. تاریخ: جون 1962م. تعداد صفحات: 154+2؛ اندازه: 16*24؛ تعداد سطور: 26. (نسخه ش: 1116)

 

180. شرح نصاب الصبیان [شرح دشت‌بیاضى]

از: حاجى محمد بن فصیح محمد معروف به كریم‌الدین دشت‌بیاضى

موضوع: ادبیات فارسى، فرهنگ‌هاى منظوم، زبان: فارسى

شرح معروفى است بر نصاب الصبیان ابونصر فراهى.

در خاتمة الطبع نسخه حاضر عنوان شده كه شارح نبیره ابونصر فراهى است.

آغاز: بسمله. حمد و ثنایى نامحدود و شكر و سپاس نامعدود حضرت علیم معبود كریم واجب‌الوجود را كه نصاب صبیان لسان را تاج علّم الاسمـاء بر سر نهاده.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: منشى بهگو اندیال صاحب عاقل به سرپرستى منشى پراگ نرائن صاحب بهار گو راى بهادر مالك مطبعه. توضیحات: تمامى صفحات جدول‌دار. محل چاپ: هند؛ كانپور. مطبعه: منشى نول كشور. تاریخ: چاپ ششم: دسامبر 1911م. تعداد صفحات: 170؛ اندازه: 16*24/5؛ تعداد سطور: 19. (نسخه ش: 1118)

 

181. سفرنامه ناصرالدین شاه به اروپا (اولین سفر)

از: ناصر‌الدین شاه قاجار

موضوع: تاریخ، سفرنامه، زبان: فارسى

2. همان كتاب شمـاره (396)، ولى نسخه حاضر چاپ دیگر است.

در این چاپ میرزا محمدعلى كشكول شیرازى آن را تصحیح و تنقیح و تهذیب نموده و به خط خود نگاشته است. نسخه حاضر از آغاز افتادگى دارد و از صفحه 3 شروع مى‌شود.

آغاز نسخه (ص 3): دوانى، امروز اسب‌دوانى هم هست رفتیم بالاخانه افواج و جمعیت زیادى از مرد و زن حاضر شده بودند، نهار آوردند، به میلى قدرى صرف نمودیم.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: محمدعلى شیرازى مشهور به كشكول. تاریخ كتابت: هشتم ماه مى 1880م مطابق با 27 جمادى الاول 1297ق.

توضیحات: در لابه‏لاى كتاب در چند صفحه سفید تصویر امپراطور روس، ملكه انگلیس، رئیس جمهور فرانسه، امپراطور ایتالیا، امپراطور نمسه و مجارستان، مسجد ایاصوفیه قسطنطنیه، سلطان عبدالعزیز امپراطور عثمانى، چسبانده شده است.

محل چاپ: هند؛ بمبئى. مطبعه: ذكر نشده. تاریخ: 1297ق. تعداد صفحات: 216؛ اندازه: 16*24؛ تعداد سطور: 21. (نسخه ش: 1119)

 

182. مثنوى قران السعدین امیرخسرو

از: امیرخسرو دهلوى

موضوع: ادبیات فارسى، زبان: فارسى

مثنوى است عرفانى تاریخى كه شاعر آن را به پیروى از مخزن الاسرار، نظامى‏گنجوى، درباره رویداد دیدار معزالدین كیقباد (پادشاه دهلى) سروده است. خسرو این مثنوى را در مدت شش ماه سروده و در رمضان 678ق، به پایان رسانده است.

براى نسخه‌هاى خطى و شروح این مثنوى به فهرست مشترك پاكستان، ج 7، ص 347 (72 نسخه) و فهرست دنا، ج 8، ص 173 (23 نسخه)، مراجعه شود.

در این چاپ این مثنوى جزء (سلسله كلیات خسرو به سر پرستى اعلی‌حضرت حضورنظام عالى‌مقام) و با مقدمه و تصحیح مستر سید حسن برنى بى اى (علیگ) مهتمم دفتر كلیات خسرو و جنرل سپرنتندنت صدر دفتر تكمیل مسلم یونیورستى علیگره، منتشر شده، و مشتمل بر بخش‌هاى زیر است:

- فهرست مطالب (6 ص)؛

- تمهید مثنوى قران السعدین، به اردو، از سید حسن برنى بى اى، مهتمم دفتر كلیات خسرو (61ص)؛

- مقدمه مثنوى قران السعدین، به اردو، از مولانا محمداسمـاعیل صاحب مرحوم (166ص)؛

- فهرست مضامین قران السعدین، به اردو، از محمد مقتدى خان شروانى (ص 1- 8)؛

- مثنوى قران السعدین (256 ص).

آغاز: بسمله. (شعر)

     شكر گویم كه به توفیق خداوند جهان        بـر ســـر نامـــه ز توحیـــد نوشتــــم عنـــوان

     نام این نامه والاست قران السّعدیـــن         كز بلندیش به سعدین سپهر است قران

                    حمـــد خداوند سرایم نخـــست تا شود این نامه به نامش درست

نوع خط: نستعلیق. كاتب: محمد احمد على ثریا رقم. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: محمد مقتدى خان شروانى؛ به تنقید مولوى محمد اسمـاعیل صاحب مرحوم میرتهى؛ حسب اجازت نوّاب میر سر عثمان على خان بهادر فتح جنگ.

توضیحات: از صفحه 230 به بعد را موریانه آسیب رسانده و نیاز به ترمیم دارد؛ معانى لغات و شرح و توضیح كلمات دشوار با شمـاره شاخص در پاورقى صفحه‌ها به زبان فارسى، آمده است.

محل چاپ: هند؛ علیگره. مطبعه: انسى تیوب علیگده. تاریخ: 1337ق مطابق با 1968م. تعداد صفحات: 6+61+166+8+256؛ اندازه: 16*24؛ تعداد سطور: 17. (نسخه ش: 1120)

 

183. سرّ الاجسام

از: حكیم سید قطب‌الدین صاحب حسینى رضوى قادرى حیدرآبادى

موضوع: پزشكى، زبان: فارسى

رساله‌اى است در تعلیم پزشكى كه مؤلف آن را به پیشنهاد برادرش مولوى سید صدرالدین صاحب حسینى رضوى تألیف نموده است. او گوید كه آن را براى «تعلیم تلامذه فن طبابت و حصول تجربه تعلیج بالتخصیص در نبّاضى و قاروره‌شناسى، كه مبتدیان را عند الاستعلام و التفهیم مدقق نیافتد» با عبارت‌هاى روان و سلیس نگاشته است.

مؤلف در مقدمه خود را سید قطب‌الدین حسینى بن سید بدرالدین بن سید شاه غلام‌على ‏احمدآبادى بن سید شاه عبدالله بخارى معرفى نموده، و مقدمه كتابش را به نام امیر محبوب علی‌خان بهادر و وزیراعظم نواب مختارالملك شجاع‌الدوله میر تراب علی‌خان بهادر سالار جنگ، مصدر نموده است. او رساله‌اش را در سال 1296ق تألیف نموده و آن را در یك مقدمه و پنج باب و یك خاتمه تنظما نموده، با این عنوان‌ها:

مقدمه در بیان حركت نبض؛ باب اول: در اقسام نبض، شامل بیست و نه فصل؛ باب دوم: در بیان قاروره، شامل هژده فصل؛ باب سوم: در احوال براز، شامل سیزده فصل؛ باب چهارم: در بیان عرق، مشتمل بر ده فصول؛ باب پنجم: در بیان بذاق، مشتمل بر دوازده فصل؛ خاتمه تألیف.

آغاز: بسمله. خیالى كه در حجب نهانخانه متخیله در حك دماغ درجه احتجاب یافته و قیاسى كه در قعقور معقره متصوّره صندوق حس مشترك، صورت انزوا پذیرفته.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: محمد غیاث‌الدین بن محمد صفدر. تاریخ كتابت: نهم شهر رجب شنبه 1299ق. به اهتمام: سید حسین ابوالعلایى.

توضیحات: در صفحه عنوان آمده: «در زمان سعادت توامان شاه جمجاه میر محبوب‌على خان بهادر والى حیدرآباد دكن»؛ تمامى صفحات جدول‌دار؛ بعد از اتمام رساله چند تقریظ به نظم و نثر، آمده، بدین ترتیب:

- تقریظ خادم‌السلطنه محمدحسین، به نثر و فارسى؛

- تقریظ محمد رضى‌الدین متخلص به رضى؛

- تقریظ كاتب نسخه محمد غیاث‌الدین بن محمد صفدر؛

- خاتمة الطبع از سید حسین ابوالعلائى صاحب مطبعه؛

-تاریخ از پاس صاحب در دو بیت به اردو.

محل چاپ: هند؛ حیدرآباد دكن. مطبعه: ابوالعلائى. تاریخ: ذى‌حجّه 1314ق. تعداد صفحات: 92؛ اندازه: 15/5*24؛ تعداد سطور: 17. (نسخه ش: 1121)

 

184. بهارستان شاعر

از: میر ناصرعلى صاحب متخلّص به شاعر (قرن 13)

موضوع: ادبیات فارسى، دیوان‌ها، زبان: فارسى

دیوان اشعار سراج السالكین میر ناصرعلى است كه در اشعارش «شاعر» تخلص مى‌كرد. در آغاز آن دیباچه كوتاهى به نثر فارسى آمده و بعد از آن سه رباعى از غلام حیدر صاحب شهوار و یك رباعى از منشى محمد صدیق در تاریخ طبع كتاب (1297ق) ذكر شده و بعد از آن دیوان شروع مى‌شود.

در این دیوان ابتدا قصاید بعد غزلیات و رباعیات به ترتیب قوافى و در آخر قطعات آمده است.

آغاز دیباچه: بسمله. حمد وافر به آن ناصر حقیقى است كه گل ناچیز را اشرف مخلوقات گردانیده به قول اقدس رباعى: (شعر)

در هژده هزار خلق ما را شـرف اســـــــت       این فیض حصول نكته من عرف است

دانستن خویش هست دانستـــن رب      دیگر چـــو تكلف بود آن بــــر طـرف است

آغاز دیوان: بسمله. (شعر)

انت ربى انت علام الغیــوب                انت هادى انـــت ستّار العیــــوب

انت شافى انت كافى یا كریم               انت معطى انت كشاف الكروب

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده.

توضیحات: به تصحیح و نظر ثانى میر عابد على صاحب و میر حافظ على صاحب فرزندان مصنّف مرحوم؛ چاپ كتاب در عهد نواب میر محبوب‌على بهادر پادشاه دكن بوده است كه از وى به احترام یاد شده است؛ غلط‌نامه پایان نسخه (ص1-2)؛

دیباچه از مصححان دیوان آغاز نسخه همراه با قطعه طبع از غلام حیدر صاحب و از منشى‏محمد صدیق صاحب(2ص)؛

در آخر نسخه چند تقریظ منظوم در مدح كتاب و مؤلف آمده از این افراد:

- قطعه منظوم فارسى در پنج بیت از مولوى محمد انتظام على صاحب مهتمم موتوالى بلده؛

- چند قطعه منظوم فارسى (پنج بیتى و چهار دوبیتى و یك سه بیتى) از غلام حیدر صاحب متخلص به شهوار؛

- دو قطعه منظوم فارسى (سه بیتى و دو بیتى) از غلام محیى‌الدین صاحب شهیار.

محل چاپ: هند؛ حیدرآباد دكن. مطبعه: مطبع انجمن اخوان الصّفا. تاریخ: رمضان 1300ق. تعداد صفحات: 2+2+130+2+2؛ اندازه: 15/5*25؛ تعداد سطور: 16. (نسخه ش: 1121).

 

185. مجموعه

1. تاریخ (104 ص)

از: مجموعه مؤلفین

موضوع: تاریخ، كتاب‏شناسى، زبان: اردو و فارسى

مجموعه‌اى است كه در تاریخ شبه‌قاره و ایران، به فارسى و اردو منتشر شده است. نسخه حاضر حصه سوم و چهارم از جلد اول را در بردارد، و شامل مطالب زیر است:

یك) ایران قبل شیوع اسلام، پرفسور محمد هارون خان صاحب شروانى، اردو (ص 1-8)؛

دو) مورخین هند عام تاریخین، حكیم سید شمـس‌الله قادرى، اردو (ص 9-57 ص)؛ در این مقاله سى و یك كتاب در تاریخ هند معرفى شده است.

سه) دكن مین مسلمان، مولوى سید حسن صاحب برنى بى اى ال ال بى (ص 57-73)؛

چهار) نقود اسلامیه، مولوى محمد جعفر صاحب مولوى كامل، اردو (ص 74-83)؛

پنج) سلاطین قطب شاهیه دكن كى تعلقات خارجه، مولوى سید على‌اصغر صاحب بلگرامى(84-92 ص)؛

شش) تبصرى، اردو (ص 93-104)؛ در این مقاله كتاب‌هاى تاریخى چاپ هند معرفى شده است.

2. تذكره مصنفین دهلى (20 + 28-1 ص)

از: شیخ عبدالحق محدث دهلوى (م 1052ق)

موضوع: تاریخ، كتاب‏شناسى، زبان: فارسى

رساله‌اى است كه محدث دهلوى در بیان مصنفین شهر دهلى تألیف نموده است. او در آن نام بیست و هفت مؤلف را با اثر آن‌ها نام مى‌برد. قبل از شروع رساله بیست صفحه به عنوان مقدمه در شرح حال مؤلف درج شده و در 19 آن از كتاب طبقات شاه جهانى تألیف ملا محمدصادق همدانى در سال 1046ق شرح حال محدث دهلوى را نقل نموده است.

آغاز: بسمله. پروردگار عالم جلّ جلاله و عمّ نواله به فرستاده خود و برگزیده در گاه خود صلى الله علیه وآله وصحبه وسلم مى‌فرماید.

3. تألیف قلب الالیف بكتابته فهرست التوالیف (ص 29-44)

از: شیخ عبدالحق محدث دهلوى (م 1052ق)

موضوع: تاریخ، كتاب‏شناسى، زبان: فارسى

رساله‌اى است از محدث دهلوى در بیان فهرست آثار خود. در این رساله او چهل و نه كتاب و هفتاد نامه از آثار خود را نام برده است.

آغاز: الحمد لله منزل الكتب السماویة والصحف المكرمة المرفوعة المطهرة على الاوراح القدسیة.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده.

توضیحات: نمایه‌هاى كتاب تذكره مصنفین دهلى در آخر نسخه آمده است؛ در آخر نسخه كتاب تذكرة الملوك تصنیف ملا رفیع‌الدین ابراهیم بن نورالدین توفیق شیرازى نمبر 3 از سلسله متون تاریخى و تاریخ سلطان محمد قطب شاهى نمبر 4 از سلسله متون تاریخى، معرفى شده است.

محل چاپ: هند؛ شهر: ذكر نشده. مطبعه: ذكر نشده. تاریخ: ذكر نشده. تعداد صفحات: 104+20+50+2؛ اندازه: 15*25؛ تعداد سطور: 21. (نسخه ش: 1123).

 

186. قطعات تاریخ ارتحال آقا سید على طباطبایى

از: شاعران متعدد

موضوع: تاریخ، ادبیات، زبان: فارسى و عربى

قطعات منظوم عربى و فارسى كه دانشمندان و عالمان شیعه هند در رثاى ارتحال آقا سید على طباطبایى بحرالعلوم (متوفاى 1298ق)، از نوادگان بحرالعلوم سروده‌اند. این رساله به دستور مولوى سید على محمد صاحب ابن جناب سلطان‌العلماء، براى انطباع آمده است. اسامى این شاعران عبارت‌اند از:

- سید محمد عباس؛

- مولوى سید محمد على حسن؛

- سید مولانا سید على نجفى؛

- تدبیرالدوله منشى سید مظفر على خان صاحب متخلص به اسیر؛

- سید غضنفر علی‌خان صاحب متخلص به حكیم؛

- افضل‌الدوله افضل على خان صاحب بهادر؛

- مولوى شیخ عبدالوهاب صاحب؛

- سید ناصر حسین جونپورى؛

- سید غلام‌حسین متخلص به قدر؛

- شیخ فداعلى صاحب متخلص به عیش؛

- حسین على میرزایى اسدى صفوى معظم‌الدوله امیرالملك معروف به حكیم آقا؛

- محمد میرزا جان حنفى متخلص به محمود؛

- مولوى میر محمد باقر پشى‌نماز؛

- حكیم حسین علی‌خان اسد.

آغاز: قطعه تاریخ عربى از منشدات حبر علام بحر طمطام ... (شعر)

لم صرت دات ظلالكم یا نسیم صبا        كـــانّ نجـــم سمـــاء العلـــم قـــد غربـــا

نوع خط: نستعلیق. كاتب: سید رضا بن سید یوسف حسینى كشمیرى. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: سید عابد على مالك مطبعه. توضیحات: تمامى صفحات جدول‌دار و دو ستونى. محل چاپ: هند؛ لكهنو. مطبعه: اثناعشرى حسینى.تاریخ: 24 رجب 1298ق. تعداد صفحات: 21؛ اندازه: 515*25؛ تعداد سطور: 23. (نسخه ش: 1124).

187. فردوسى و شاهنامه در حلل زیباى حروف سربى نستعلیق

از: آقا سید عبدالكریم حسینى

موضوع: ادبیات فارسى، زبان: فارسى

متن خطابه آقا سید عبدالكریم حسینى نماینده دولت علیه آصف‌جاهى نظامیه حیدرآباد دكن است كه در جشن هزار ساله فردوسى ایراد نموده است. این خطابه داراى دو بخش است:

بخش اول: شرح حال فردوسى و تحلیل مطالب گفته شده درباره فردوسى مصادر كهن؛

بخش دوم: منتخبى از شاهنامه با عنوان نبرد رستم با سهراب و كشته‌شدن سهراب به دست رستم.

در عنوان این رساله آمده كه شاهنامه فردوسى با حروف سربى نستعلیق كه نو ایجاد دولت علیه آصف‌جاهى نظامیه است در دار الطبع دولت آصفیه حیدرآباد دكن به چاپ رسیده است.

آغاز: فردوسى؛ در ایام سلطنت سلاطین فرخ سیر آل سامان از افق سمـاى طوس در یك خانواده نجیب‌الاصل ایرانى انوار آمال آن خاك پاك و آفتاب شوكت و افتخار ملت مجیده ایرانى طلوع كرده.

نوع چاپ: سربى با حروف نستعلیق.

توضیحات: روى جلد آخر عنوان كتاب به زبان انگلیسى؛ در ظهر صفحه عنوان این رباعى‏زیبا نوشته شده است:

تحقیـــق  نمـــودم  ز الـــف  بـــا تا  یـــا         سرّى است نمى توان نمودن افشا

هر حرف تهجى است طومار رموز      در وصف تو اى ابـــجد آل طاهـــا

محل چاپ: هند؛ حیدرآباد دكن. مطبعه: دار الطبع دولت آصفیه. تاریخ: 1934م. تعداد صفحات: 36؛ اندازه: 15*24؛ تعداد سطور: 18. (نسخه ش: 1125/1).

 

188. انشاى مدّاح

از: مولوى محمد كرم الهى مداح صاحب بن حكیم محمد نظام‌الدین

موضوع: ادبیات فارسى، منشآت، زبان: فارسى

صد مكتوب كوتاه از منشآت مؤلف است، كه براى آموزش نامه‌نگارى براى طفلان فراهم آورده است.

آغاز: بسمله. (شعر)

حمد گوناگون ز منشى خرد               منشى انشاى عالم را سزد

... اما بعد راجى رحمت ایزد فتاح بنده محمد كرم الهى مداح.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: : على محمد خان یكى از شاگردان سپهر رقم لكهنوى و عبدالسلام.

توضیحات: تمامى صفحات جدول‌دار؛ معانى و شرح لغات و اصطلاحات با شمـاره‏هاى‏شاخص در ذیل بعضى از صفحه‌هاى درج شده است.

محل چاپ: هند؛ علىگره. مطبعه: فیض عام. تاریخ: ماه مِى 1906م مطابق ربیع الاول 1313ق. تعداد صفحات: 72؛ اندازه: 15*24؛ تعداد سطور: 21. (نسخه ش: 1125/2).

 

189. وقایع مسافرت و سیاحت دوم فرنگستان

از: ناصرالدین شاه قاجار

موضوع: تاریخ، سفرنامه، زبان: فارسى

خاطرات سفر دوم ناصرالدین شاه قاجار به فرنگ است. این سفر از روز پنج شنبه آخر ربیع الاول 1295ق شروع و به روز جمعه نهم شعبان پایان یافته است.

در شمـاره 396 سفرنامه اول ناصرالدین شاه به اروپا و در شمـاره 635 سفرنامه سوم وى به اروپا معرفى گردید.

آغاز: بسمله. روزنامه سفر دویم فرنگستان است كه به میمنت و مباركى به خواست خداوند تعالى به شرط سلامت مزاج مى‌نویسم.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: احتمالاً میرزا محمدعلى شیرازى مشهور به كشكول. تاریخ كتابت: 10 صفر 1298ق. به اهتمام: میرزا محمد ملك‌الكتاب شیرازى.

توضیحات: در حاشیه برخى صفحه‌ها عنوان‌ها و نام اشخاص به رسم‌الخط انگلیسى چاپ شده است؛ در لابه‏لاى صفحه‌ها تصاویر پادشاهان كشورهاى گوناگون رسم شده است؛ مهر انگلیسى و فارسى میرزا محمد ملك‌الكتّاب شیرازى در پایان نسخه چاپ شده است؛ خاتمة الطبع در دو صفحه به فارسى و نثر در آخر نسخه آمده و در آن از ناصرالدین شاه و ظل‌السلطان مسعود میرزا یاد شده است.

محل چاپ: هند؛ بمبئى. مطبعه: ذكر نشده.تاریخ: 1298ق. تعداد صفحات: 168؛ اندازه: 16*24؛ تعداد سطور: 22. (نسخه ش: 1126).

 

190. كلمات طیبات (مجموعه‏اى از مكاتبات عرفانى اخلاقى)

از: ابوالخیر محمد بن احمد مرادآبادى

موضوع: عرفان، اخلاق، زبان: فارسى

2. همان كتاب شمـاره (816)، ولى نسخه حاضر چاپ دیگر است.

آغاز: بسمله. الحمد لله رب العالمین والصلوة والسلام على رسوله محمد آله اجمعین.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. به اهتمام: محمد على امجد و به سعى و ا هتمام منشى بن على منیجر اخبار نیر اعظم مرادآباد؛ حسب فرمایش مولوى نجم‌الدین صاحب.

توضیحات: تحشیه از مولوى محمد قمرالدین صاحب مرادآبادى؛ كتاب رجسترى گردیده است؛ فهرست كتاب‌هاى منشورات مطبعه در ظهر صفحه عنوان و در دو صفحه آخر نسخه آمده است.

محل چاپ: هند؛ مراد‌آباد. مطبعه: مطلع العلوم. تاریخ: در پایان نسخه 1894م. تعداد صفحات: 217؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 25. (نسخه ش: 1127).

 

191. عطایى‌نامه (غزلیات لامیه در بحور مختلفه)

از: شیخ شاه محمد قانون كوى پرگنه ساندى متخلص به عطايى

موضوع: ادبیات فارسى، زبان: فارسى

سى و دو غزل فارسى است با قافیه لام، كه شاعر در بحور مختلف سروده است. قافیه تمامى غزل‌ها «لام» است ولى آغاز بیت‌هاى هر غزل به ترتیب حروف تهجى، با یك حرف (ابیات غزل اول با الف؛ غزل دوم با باء و ... ) شروع مى‌شود.

آغاز: بسمله. دو غزله الف: (شعر)

  اى در عرق از عارض رنگین تو شد گل       خجلت زده كاكل مشكین تو سنبــل

  آیا خـــط سبـــز اســـت بگرد رخ گلـــرنگ     یا سایه به خورشید گرفتست توسّل

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: محمد مصطفى خان فرزند حاجى محمد روشن خان.

توضیحات: شرح لغات و اصطلاحات با شمـاره‏هاى شاخص در حاشیه تمامى صفحه‌ها به فارسى؛ بعضى صفحه‌ها را موریانه آسیب رسانده و نسخه نیاز به ترمیم دارد؛ تمامى‏صفحات جدول‌دار.

محل چاپ: هند؛ لكهنو. مطبعه: مصطفائى محمد مصطفى خان. تاریخ: 1260ق. تعداد صفحات: 21؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 19. (نسخه ش: 1127).

 

192. دستور الاطبّاء

از: حكیم سید محمد قاسم آسرآبادى ملقب به هندوشاه فرشته

موضوع: پزشكى، زبان: فارسى

كتاب مفصلى است در پزشكى و داروسازى كه مؤلف آن را در عهد سلطان محمد ابراهیم شاه عادل در سال 1011ق تألیف نموده است. او كتابش را در یك دیباچه و یك مقدمه و سه مقاله و یك خاتمه قرار داده، با این عنوان‌ها:

دیباچه: در سبب تصنیف كتاب و بیان ترتیب بخش‌هاى آن، شامل نه فائده؛

مقدمه: در ذكر اركان بدن و اخلاط و غیره، شامل بیست و سه باب؛

مقاله اول: در خواص ادویه و اغذیه مفرده، شامل پانزده فصل؛

مقاله دوم: در مركبات مشهوره، صد و شصت فصل؛

مقاله سوم: در معالجات علل بطریق اجمال؛

خاتمه: در شرح انواع مزه و قسمت ممالك ربع مسكون.

در صفحه عنوان این كتاب چنین وصف شده: «دستور الاطباء در بیان علوم و حكمت طبعى‏و اخلاط بدنى و ادویات مفرده و مركّبه و تشخیص امراض و علاج و تدابیر آن‌ها به قواعد هندى معه اصلاح طبّ یونانى و تركیب مجرّب نسخه‌جات وكشته‌جات معدنیات وغیره».

آغاز: بسمله. حمد مر خدایى را كه بر حكم و ما ارسلناك الّا رحمة للعالمین رایات شوكت محمد مصطفى صلى الله علیه و سلم را مرتفع ساخته.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: حكیم مولوى نیاز على خان تاجر كتب مالك مطبع افغانى امرتسر. توضیحات: چاپ از روى نسخه خطى نوشته شده در سال 1180 بوده است. محل چاپ: هند؛ امرتسار پنجاب. مطبعه: مطبع افغانى. تاریخ: 1319ق مطابق با 1901م. تعداد صفحات: 248؛ اندازه: 15*24؛ تعداد سطور: 23. (نسخه ش: 1129).

 

193. مجموعه میزان الصرف ومنشعب

ناشر (محمد عبد‌الرحمن شاكر مالك مطبع نظامى) مى خواسته میزان الصرف را به عنوان كتاب درسى طلاب به چاپ برساند لذا به مولوى الهى‌بخش سفارش تصحیح و تحقیق داده و او نیز این كتاب را با دو نسخه خطى و چهار نسخه شرح شده منقح ساختند و به صلاح‌دید وى رساله منشعب را نیز بدان ملحق نمودند. بعد ناشر، از مولوى عبدالعلى مدارسى در خواست نموده كه مباحث مغفول در میزان الصرف را نگاشته و به كتاب اضافه كند و او نیز ملحقات و جداولى را تألیف و به مباحث صرفى اضافه نموده كه در ادامه كتاب آمده است.

ناشر در عنوان كتاب براى تبلیغ چاپ حاضر عنوان كتاب را چنین آورده: «مجموعه میزان الصرف، ضمیمه جدیده، تكمله مفیده، منشعب منثور، تصاریف نافعه، تبصره كامله، تتمه ابواب مزید، منشعب منظوم، شجر منشعب» آورده كه برخى از آن‌ها عنوان‌هایى كه ناشر به تعلیقات و مطالب افزوده شده آورده و در اغلب موارد از یك یا دو صفحه تجاوز نمى‌كند و رساله‌هاى اصلى این مجموعه میزان الصرف والمنشعب مى‌باشند. ناشر در ابتدا دو صفحه به فارسى به عنوان دیباچه آورده است.

1. دیباچه (ص 2-3)

از: محمد عبدالرحمن شاكر

موضوع: ادبیات عرب، صرف، زبان: فارسى

دیباچه‌اى كه ناشر (محمد عبدالرحمن شاكر مالك مطبع نظامى) در آغاز مجموعه نوشته است.

آغاز دیباچه: بسمله. نقود حمد خالق افعال به میزان بیان نسنجد و جواهر شكر مبدع حركات و سكنات در گنجینه تبیان نگنجد.

2. میزان الصرف (ص 32-4)

از: وجه‌الدین بن عثمان بن حسین یا سراج‌الدین بن عثمان اودهى

موضوع: ادبیات عرب، صرف، زبان: فارسى

رساله كوتاه و معروفى است در علم صرف، شامل چند بحث و هر بحث در چند فصل.

شرحى بر میزان الصرف به نام تبیان في شرح المیزان از محمد عبدالحى لكهنویى انصارى در ذیل شمـاره (334/1) معرفى گردید.

آغاز: بسمله. الحمد لله رب العالمین والعاقبة للمتقین والصلوة على رسوله محمد وآله واصحابه اجمعین بدان اسعدك الله تعالى في الدارین كه جمله افعال متصرفه بر سه گونه است.

3. ضمیمه جدیده؛

4. تكمله مفیده؛

5. منشعب منثور (ص 33-78)

از: ملا حمزه بدیوانى

موضوع: ادبیات عرب، صرف، زبان: فارسى

رساله معروفى است در صرف صیغه‌هاى عربى. در باره مؤلف این رساله اختلاف هست به كتاب فهرست مشترك پاكستان ج 13 ص 2677مراجعه شود.

آغاز: بسمله. الحمد لله رب العالمین والعاقبة للمتقین والصلوة و السلام على رسوله محمد وآله واصحابه اجمعین بدان اسعدك الله تعالى في الدارین كه جمله افعال متصرفه و اسمـاى ‏متمكنه از روى تركیب حروف اصلى بر دو گونه است.

ملحقات عبدالعلى مدراسى بر این كتاب، در انتها و حواشى، آمده با این عنوان‌ها:

6. تصاریف نافعه (حواشى ص 68-75)؛

7. تبصره كامله (متن ص 76-74)؛

8. تتمه ابواب مزید (متن ص 78-77)؛

9. منشعب منظوم (ص 78-79)

از: ملا حمیدالدین بن ملا غازى‌الدین (م 1215ق)

موضوع: ادبیات عرب، صرف، زبان: فارسى

منظومه كوتاهى است در صرف عربى در حدود سى بیت. درباره مؤلف این رساله اختلاف هست به كتاب فهرست مشترك پاكستان ج 13 ص 2679مراجعه شود.

آغاز دیباچه: منشعب منظوم: (شعر)

بعد حمد خدا و نعـت رســــول            گوش كن از من ظلوم جهــول

فعل زان رو كه از حروف اصول                  شد مركب دو نوع شد منقول

آغاز میزان الصرف: بسمله. حمدله ... بدان اسعدك الله تعالى في الدارین كه جمله افعال متصرفه بر سه گونه است.

10. شجر منشعب (ص 80)

از: عبدالعلى مدراسى

موضوع: ادبیات عرب، صرف، زبان: فارسى

شجره‌اى است در یك صفحه با عنوان «شجره چهل و سه باب منشعب» در آن ابوابى كه در صرف عربى از ثلاثى مجرد و ثلاثى مزید غیر ملحق و رباعى مجرد و مزید و ثلاثى مزید منظومه منشعب مى‌شود به صورت مشجر ترسیم شده است.

نوع خط: نسخ_نستعلیق. كاتب: ذكر نشده.تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: حاجى محمد عبدالرحمن بن حاجى محمد روشن خان.

توضیحات: به تصحیح و تحشیه و تكمله مولوى الهى‌بخش صاحب؛ مهر و دست‌خط ناشر كتاب (محمد عبدالرحمن خان بن محمد روشن خان) در پایان نسخه چاپ شده است؛ كتاب حاضر به موجب قانون رجسترى شده است.

محل چاپ: هند؛ كانپور. مطبعه: نظامى. تاریخ: 1295ق. تعداد صفحات: 80؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 27. (نسخه ش: 1131/3).

 

194. صرف میر (نسخه صرف میر، تكمله و تبصره)

از: سید شریف جرجانى

موضوع: ادبیات عرب، صرف، زبان: فارسى

مطبع نظامى به همان روش كه در اول این مجموعه یاد شده، اقدام به چاپ صرف میر نموده و حاشیه‌هاى از مولوى محمد عبدالعلى آسى مدراسى و مولوى انور على و دیگران در هامش آن اضافه نموده و در اثناى چند صفحه به عنوان تكمله و تبصره در توضیحات متن كتاب، بدان افزوده و با عنوان بالا منتشر نموده است.

آغاز: بسمله. بدان ایدك الله تعالى في الدارین كه كلمات لغت عرب بر سه قسم است: اسم و فعل و حرف.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: محمد عبدالرحمن بن حاجى محمد روشن خان. توضیحات: نسخه از انجام افتادگى دارد. محل چاپ: هند؛ كانپور. مطبعه: نظامى. تاریخ: 1304ق. تعداد صفحات: 56؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 27. (نسخه ش: 1131/4).

 

195. مجموعه نحو میر (هشت رساله، چاپ مطبع نظامى)

همان مجموعه شمـاره (818/4) و (1085)، با همان هشت رساله، ولى نسخه‏حاضر چاپ دیگرى است.

1. نحو میر (ص 2-32)

از: سید شریف جرجانى

موضوع: ادبیات عرب، صرف و نحو، زبان: فارسى

رساله كوتاهى است در آموزش مسایل علم نحو براى مبتدیان در چند فصل و باب.

آغاز: بسمله. الحمد لله رب العالمین والعاقبة للمتقین والصلوه و السلام على خیر خلقه محمد وآله اجمعین اما بعد بدان ارشدك الله تعالى كه این مختصریست در علم نحو كه مبتدى را بعد از حفظ مفردات لغت.

2. خلاصه (ص 33-36)

از: ناشناخته

موضوع: ادبیات عرب، صرف و نحو، زبان: فارسى

رساله كوتاهى است در نحو بدون ابواب و فصولى.

آغاز: بسمله. الحمد لله رب العالمین والصلوه على سید المرسلین محمد وآله اجمعین اعلم ارشدنا وارشدك الله تعالى ارشادا تاما اللفظ العربي الموضوع للمعنى.

3. جمل (ص 37-38)

از: ناشناخته

موضوع: ادبیات عرب، صرف و نحو، زبان: فارسى

رساله كوتاهى است در بیان احكام و مسایل جمله در علم نحو.

آغاز: بسمله. نحمده مصلیاً ومسلماً بافتتاح هو المستعان اعلم ان اصل الجملة على اربعة اوجه اسمیة وفعلیة وظرفیة وشرطیة.

4. تتمّه (ص 39-42)

از: ناشناخته

موضوع: ادبیات عرب، صرف و نحو، زبان: فارسى

رساله كوتاهى است در بیان و شرح اصطلاحات علم نحو براى مبتدیان.

آغاز: بسمله. الحمد لله رب العالمین والعاقبة للمتقین والصلوه على رسوله محمد وعلى آله واصحابه اجمعین اعلم با بني اطال الله عمرك واعطاك علما نافعا ان المبتدا وخبره مرفوعان.

5. عوامل منظوم (ص 43-46)

از: ناشناخته

موضوع: ادبیات عرب، صرف و نحو، زبان: فارسى

2. همان كتاب شمـاره (625/2) ولى چاپ دیگراست.

6. عمدة المرام في تحقیق الجملة و الكلام (ص 47-60)

از: الهى‌بخش فیض‌آبادى

موضوع: ادبیات عرب، نحو، زبان: فارسى

رساله ‏كوتاهى است در تحقیق مسایل جمله و كلام در علم نحو، كه براى آموزش مبتدیان ساخته شده است.

آغاز: بسمله. بهترین كلام حمد ملك العلام ست و خوشترین جمل نعت سید الانام علیه وعلى آله واصحابه الف الف تحیة وسلام.

7. شرح مائة عامل (ص 61-86)

از: عبد الرسول حنفى

موضوع: ادبیات عرب، صرف و نحو، زبان: فارسى

رساله متوسطى است به نظم در شرح و توضیح صد عامل كه بناى علم نحو بر آن است. شایان ذكر است كه این كتاب شرح مائة عامل شیخ عبدالقاهر جرجانى نمى‌باشد.

آغاز: بسمله. (شعر)

ابتدا سازم به نام پاك آن بى‌ابتدا در ره ادراك او هر عقل را عجز انتها

8. شرح مائة عامل ملا جامى (ص 87- 96)

شرح و توضیح منظوم صد عامل نحوى است.

موضوع: ادبیات عرب، صرف و نحو، زبان: فارسى

از: ملا عبدالرحمن جامى

آغاز: بسمله. (شعر)

نوع اول هفده حرف جر بود میدان یقین   كاندرین یك بیت آمد جمله بی‌چون و چرا

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: محمد عبدالرحمن بن حاجى محمد روشن خان؛ حسب فرمایش محمد عبدالصمد مهتمم مطبع رزاقى.

توضیحات: شرح لغات و اصطلاحات با شمـاره‏هاى شاخص در حاشیه تمامى صفحه‌ها به زبان فارسى؛ مهر و دست‌خط محمد عبدالرحمن بن محمد روشن خان در پایان نسخه چاپ شده است؛ تمامى صفحات جدول‌دار.

محل چاپ: هند؛ كانپور. مطبعه: نظامى. تاریخ: 1314ق. تعداد صفحات: 96؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: مختلف. (نسخه ش: 1131/5)

 

196. هزار و یك حدیث

از: محمود عارف‌بك

موضوع: حدیث، زبان: عربى و فارسى

مؤلف در كتاب حاضر هزار و یك حدیث نبوى را به ترتیب حروف تهجى اول هر حدیث، جمع‌آورى نموده است. او سه حدیث از این احادیث را (حدیث ش 5 و 7 و 8) از كتاب  المنادى و بقیه را از جامع الصغیر سیوطى، انتخاب نموده و سند حدیث‌ها را حذف كرده و در ذیل هر حدیث توضیح كوتاهى در شرح و توضیح آن آورده است. او در دیباچه كتاب درباره علم حدیث و چگونگى انتخاب احادیث و انگیزه تصنیف كتاب، توضیحى در دوازده صفحه آورده است.

انتخاب احادیث توسط محمود عارف‌بك از عالمان تركیه صورت گرفته و ناشر و مترجم احادیث به تركى عبدالرشید بن ابراهیم افندى مى‌باشد. در نسخه حاضر متن احادیث به عربى آمده و توضیحات به فارسى آمده است. ولى معلوم نیست توضیحات تركى به فارسى‏ترجمه شده یا این‌كه  در هند عالمى احادیث را به فارسى ترجمه و شرح نوشته است. در این نسخه یادى و نامى از مترجم یا مؤلف فارسى كتاب به چشم نمى‌خورد.

آغاز دیباچه: الحمد لله الذى هدانا لهذا وماكنا لنهتدى لو لا ان هدانا الله.

آغاز متن: بسمله. قال رسول الله؟ص؟ انما الاعمال بالنّیات وانما كل امرء ما نواى فمن كانت... هر عمل به موجب نیت است. شخص به هر نیتى كه باشد همان را خواهد یافت.

نوع خط: نسخ_نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. توضیحات: تمامى صفحات جدول‌دار؛ نسخه حاضر از انجام بعد از ص 462 (حدیث ش 994) افتادگى دارد. محل چاپ: هند؛ شهر: ذكر نشده. مطبعه: كتاب خانه نعمانى. تاریخ: ذكر نشده. تعداد صفحات: 14+462 (نسخه بعد از ص 462 افتادگى دارد)؛ اندازه: 16*24. تعداد سطور: 19. (نسخه ش: 1132).

 

197. مخزن اكسیر (جلد 1)

از: حكیم امام‌الدین صاحب مرحوم مغفور پاك پتنى طبیب شاهى ریاست كپور تهله.

موضوع: پزشكى و داروسازى، زبان: فارسى

مؤلف در مقدمه خود را امام‌الدین بن شیخ پیر محمد حكیم بن شیخ محمد عمر بن شیخ حكیم پاك پتنى و از مریدان خواجه محمد سلیمان‌الله بخش تونسوى از اقطاب سلسله چشتیه معرفى نموده است.

مؤلف در این كتاب تجارب خود را در پزشكى و داروسازى كه از طب هندى و طب یونانى به دست آورده بود، در یك مقدمه و پنج اكسیر و یك تكمله، جمع‌آورى نموده است. او تألیف این كتاب را در سال 1274ق به پایان رسانده است.

نسخه حاضر جلد اول كتاب و مقدمه در پنج فائده و اكسیر اول: در كشته‌جات و مقتلات ذوى‌الارواح، را شامل است.

آغاز: بسمله. (شعر)

اى حكمتت ز علم همه ماسواء سوا     وى ذاتت از قیاس همه مــاورا ورا

وز رحمتت به خاطر هر ناتوان تــــوان وز قدرتت به هر مرض لا دوا دوا

... سبحان الله ربّ حكمت حكیم مطلق وجهى قدرت قادر بر حق كه حضرت اسمـاء را بر صفحه صحیفه.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. توضیحات: به تصحیح دكتر حكیم محمد نصیرالدین سند یافته میدكل كالج لاهور فرزند مصنّف كتاب؛ صفحه‌هاى آغازین نسخه نیاز به ترمیم دارد. محل چاپ: پاكستان؛ لاهور. مطبعه: كاپریتیو پریس. تاریخ: ذكر نشده. تعداد صفحات: 198؛ اندازه: 16*25؛ تعداد سطور: 25. (نسخه ش: 1133)

 

198. داستان تركتازان هند (ج 1)

از: میرزا نصرالله خان فدائى معروف به نواب دولت‌یار جنگ بهادر

موضوع: تاریخ هند، زبان: فارسى

كتاب معروفى در تاریخ پادشاهان تیمورى هند است. مؤلف این اثر (نصر الله خان فدایى مخاطب به دولت‌یار جنگ بهادر) فرزند محمد حسین خوش‌نویس اصفهانى‏است. پدر مؤلف از ایران به حیدرآباد رفته و آموزگار میر محبوب‌على خان بهادر گردیده است.

مؤلف این اثر را در تاریخ تیمویان هند در ظرف سه سال (1301-1303ق) نگاشته و آن را در یك دیباچه و چهار كاخ قرار داده، با این عنوان‌ها:

كاخ اول: از شكست مسلمانان در باختر در 732م تا درآمدن بابر به دهلى و پاى‌نهادنش بر تخت شهنشهى هند در 932ق با دیباچه‌اى در انگیزه نگارش؛

كاخ دوم: از آغاز سرگذشت بابر در 888ق تا ذكر تخت طاووس به زمان شاه‌جهان؛

كاخ سوم: از تخت‌نشینى اورنگ‌زیب در سال 1069ق تا مرگ رفیع‌الدوله در سال 1131ق؛

كاخ چهارم: از تخت‌نشینى محمد شاه در 1131ق تا مرگ آخرین پادشاه تیمورى بهادر شاه ظفر در سال 1279ق و خالى‌شدن زمین هند از نشانه‌هاى خاندان تیمور.

(ر. ك: كتاب‌شناسى آثار فارسى شبه‌قاره، عارف نوشاهى، ج 4، ص 2479).

اثر دیگر مؤلف به نام دیوان قصائد میرزا نصرالله خان در شمـاره 562 معرفى گردید.

نسخه حاضر جلد اول كتاب و دیباچه مؤلف و كاخ اول از كتاب را شامل است.

آغاز: به نام یزدان مهربان دیباچه این نامه كه به نام یزدان پاك است از چهار گفتار آمیخته است.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده.  تاریخ كتابت: ذكر نشده.  به اهتمام: مؤلف.

توضیحات: عكس مؤلف در آغاز نسخه آمده؛ كتاب حاضر به موجب قانون بیست و پنجم سال 1867م رجسترى شده است؛ فهرست مطالب كتاب بعد از دیباچه در 45 صفحه آمده و بعد از فهرست و قبل از شروع كتاب، سرگذشت سید مولا درویش ایرانى در روزگار جلال‌الدین فیروز خلج در ص 44-53 آمده است؛ غلط‌نامه در پایان نسخه در چهار صفحه؛ در اول نسخه عبارت «حضور پر نور میر محبوب علی‌خان بهادر» بعد از چاپ با دست‌خط نوشته شده كه گویا به خط مؤلف بوده و نسخه حاضر را به وى تقدیم نموده است.

محل چاپ: هند؛ بمبئى. مطبعه: در چاپخانه خانگى مشرز. جهانگیر. بى. مرزبان. تاریخ: 1309ق مطابق با 1892م. تعداد صفحات: 2+2+ 46+ 53+518+2+ 4؛ اندازه: 16*24؛ تعداد سطور: 13. (نسخه ش: 1135).

 

199. مناقب حافظیه

از: غلام محمد هادى على خان صاحب چشتى كشمیرى لكهنوى

موضوع: حكمت عملى، اخلاق اسلامى، عرفان، زبان: فارسى

شرح احوال و مقاماتى كه مؤلف درباره استاد خویش سید حافظ محمدعلى ‏خیرآبادى معروف به حافظ محرم على حسنى حسینى چشتى خیرآبادى (م 1266ق/1850م) نگاشته است. او كتابش را در هفت باب تنظمد نموده است.

آغاز: بسمله. الحمد لله الذي خلقنا في بني‌آدم وجعلنا من امّة نبیه وحبیبه محمد صلى الله وسلم حمد و سپاس فراوان مر حضرت احدیت جل جلاله را.

نوع خط: نستعلیق. كاتب: ذكر نشده. تاریخ كتابت: ذكر نشده. به اهتمام: محمد عبدالصمد؛ حسب فرمایش سید حافظ خادم حسین صاحب و مولوى سید محمد هادى حسین صاحب خیرآبادى. توضیحات: تمامى صفحات جدول‌دار؛ غلط‌نامه در پایان نسخه (ص1-8). محل چاپ: هند؛ كانپور. مطبعه: احمدى متعلق به شیخ محمّدیعقوب صاحب. تاریخ: رجب 1305ق. تعداد صفحات: 259+ 8؛ اندازه: 15*24؛ تعداد سطور: 21. (نسخه ش: 1136).

 

200. تاریخ آل امجاد

از: محمدعباس شروانى (قرن 14ق)

موضوع: تاریخ، زبان: فارسى

تاریخ زندگانى چهارده معصوم است كه مؤلف آن در پانزده نور و هر نور شامل هند لمعه تنظم1 نموده است. او مطالب كتابش را از كتاب‌هاى زاد المعاد في هدى خیر العباد ابن‌القیم حنبلى، تاریخ الخمیس في احوال نفس النفیس حسین دیاربكرى، انسان العیون نورالدین بن برهان‌الدین حلبى شافعى، مدارج عبدالحق دهلوى، معارج النبوة ملا معین مسكین هروى، شواهد النبوه جامى، روضة الصفا محمد بن خاوند شاه، روضة الاحباب جمال‌الدین محدث، حبیب السیر خواند میر، ناسخ التواریخ محمدتقى خان سپهر و دیگر مصادر، جمع‌آورى نموده و در اثناى مطالب اشعارى به فارسى از خود نیز آورده است. او در آخر كتابش درباره تاریخ ختم كتاب چنین نوشته:

در سنه 1291 هجرى قدسى براى فرزندان خود ابوالقاسم و ابوالحسن تألیف نمودم و سنه 1305ق نظر ثانى نمودم... و چون صرف یك نسخه قلمى من بود این نسخه ثانى در ماه ربیع الثانى 1310ق در باغ روح‌افزا واقع جلوخانه شوكت محل نواب بهوپال به تحریر آوردم و به هر دو پسر خود یك یك نسخه دادم.

آغاز: بسمله. الحمد لله الذي لایدركه الحواس ولا یقاس بمقیاس القیاس ... بعد از این بر ضمیر مردان نیك‌نهاد مخفى و محتجب مباد كه به فرمایش بعضى دوستان كمترین بندگان خدا هم‌نام علم برادر سیدالشهدا این رساله از هرچه دانم بهتر.

نوع خط: نستعلیق_نسخ. كاتب: عبدالمجید دهلوى. تاریخ كتابت: ربیع الثانى 1310ق. به اهتمام: محمد عبدالمجید مالك مطبع انصارى.

توضیحات: تمامى صفحات جدول‌دار؛ بعد از پایان كتاب چند تقریظ خاتمه طبع و تألیف آمده، بدین ترتیب:

- تقریظ سید عبدالله شطارى از اولاد غوث بى‌لوث گوالیادرى (متوفاى 27 ذیحجه 1295ق در بهوپال)، به نثر فارسى، در شش سطر، كه در تاریخ 1291ق، تحریر نموده‌اند(ص103)؛

- تقریظ سید جعفرى صاحب منشى امجد على اشهرى، به نظم و فارسى (ص103)؛

- تقریظ منشى سید جعفر بن حكیم سید عباس دیوبندى، به نثر فارسى (ص104)؛

- تقریظ مفتى رسول صاحب بهوپالى فرزند مفتى فضل‌الله نبیره مفتى خیر‌الله، به نثر فارسى (ص104)؛

- تقریظ مولوى محمد عبدالمجید مالك مطبع انصارى، به نظم و نثر فارسى (ص105-110)؛

- قطعه تاریخ طبع در دو بیت به اردو از محمد كفایت‌الله منصرمِ مطبع انصارى (ص 110).

- فهرست منشورات فارسى و اردوى مطبعه در موضوع فقه و حدیث و تصوف و متفرقه در پشت صفحه عنوان و دو صفحه پایان نسخه آمده است.

محل چاپ: هند؛ دهلى. مطبعه: مطبع انصارى. تاریخ: 1312ق. تعداد صفحات: 112؛ اندازه: 16*24؛ تعداد سطور: 17. (نسخه ش: 1139).

 


 شماره خبر : 303    مشاهده : 1652     انتشار : 29/11/1392        آرشيو چاپ های سنگی         آرشيو همه اخبار


   نظرات کاربران :

نام و نام خانوادگی : *  
نظرات : *

(حداکثر 900 کارکتر)

 
کارکتر تايپ شده :  
   

shahab-news.com

استفاده از مطالب با ذکر منبع و درج لینک اینترنتی بلامانع است.

برنامه نويسی : ايمن ديتا