حکیم ری فهرستِ آثار دستنویس فیلسوف و پزشک نامی، ابوبکر محمّد بن زکریای رازی در کتابخانه بزرگ حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی(ره) مجله میراث شهاب

  امروز شمسی

از اینکه با نظراتتان ما را راهنمائی می کنید، سپاسگذاریم ، از انتهای مطلب با ثبت نظرات و پیشنهاداتتان ما را در ادامه این راه یاری کنید
  آرشیو مجلات  آرشیو مجلات   فراخوان مقالات  فراخوان مقالات   تماس با ما  تماس با ما   گالری تصاویر  گالری تصاویر   ارسال مقالات  ارسال مقالات   صفحه اول  صفحه اول  

  خبرهای برگزيده
شناسایی و معرفی دست خط های شیخ حر عاملی موجود در مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک
تفسیر کتاب الله و نسخه های آن
دو مرآة الکمال به كوشش: محمدعلی عیوضی
رساله در تعلیم اصول خط شمـــس‌الــدّیــن محمّــــد فطـــابی تبریـــزی
قطعاتِ مولانا کاتبی تُرشیزی(م 839ق)
کتاب‌شناسی حضرت زینب(ع)
سبـــعۀ سيّــــاره هفت‌بند در جواب هفت‌بند كاشی
انتشار ميراث شهاب شماره 72-73 ويژه تابستان و پاييز 1392
سفرنـامه حجـاز و عتبـات
پير تعليم ***صد و ده استقبال از قصيده شينيه خاقاني***
اولين مستدرک صحيفه سجاديه
ضرورت تدوین کتاب شناسی‌های موضوعی
گزارش سفر به مسکو و سنت پترزبورگ
نامه‌هاي هنـد

  آخرين اخبار
فال نامه رباعیات ابوسعید ابوالخیر
سندی در قرائت قرآن از: مصطفی قاری
دستنوشته­ هایی دربارۀ حضـرت مهدی(عج) موجود در كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)
شـــــرح نُسَــــخ یادداشت دوم: كهن ترین نسخه احتجاج طبرسی
فهرست ترجمه­ های فارسی آثار سید مرتضی (ره)
كتاب­شـناسی و مقاله شناسی نظریه «صرفه»
رســـالة «نيّات الحج»
كتابشــــــناسی تقیّـــــه
نمونه ای موردی از: تقیۀ عالمی امامی در دمشق قرن دهم با ادعای پیروی از مذهب فقهی شافعی
اجازات شیخ أعظم مرتضی انصاری
  پربيننده ترين اخبار
  اوقات شرعی



  ارسال خبر به ما : چاپ

حسین متّـقی
حکیم ری فهرستِ آثار دستنویس فیلسوف و پزشک نامی، ابوبکر محمّد بن زکریای رازی در کتابخانه بزرگ حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی(ره)

مقدمه ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، مشهور به <جالینوس عرب> و <طبیب مسلمین> پزشک، فیلسوف، شیمی‌دان و فیزیک‌دان سترگِ ایرانی که افزون بر کشف الکل و جوهر گوگرد (اسید سولفوریک)، آثار فراوانی، به خصوص در زمینه دانش پزشکی، از خود برجای نهاده است. بنا به گفته جرج سارتن (پدر تاریخ علم)، <رازی بزرگ‌ترین پزشک ایران در زمان قرون وسطی بود>

  


برپایه نظر دانشمند شهیر، ابوریحان بیرونی، رازی در ماه شعبان سال ۲۵۱ (۸۶۵م) در  ری زاده شد؛ دوران کودکی، نوجوانی و جوانی‌اش در این شهر به تحصیل ریاضیات ، فلسفه، نجوم و ادب گذشت؛ گفته شده وی در جوانی عود هم می‌نواخت و گاهی شعر هم می‌سروده است. رازی بعدها به زرگری و سپس به کیمیاگری و صنعتِ اکسیر روی آورد. او در سنین میان سالگی (گویا در حدود چهل سالگی) در اثر کار زیاد با بخارات و دخاناتِ عقاقیر و ادویه و همچنین مواد تند و تیزبو، چشم‌هایش آسیب دید و متورّم شد، پس از درمان چشم‌، به توصیه همان ‌پزشک یا دلائل دیگری، او به تدریج به مطالعاتِ پزشکی روی آورد؛ رازی برای آموختن علم طب و علوم دیگر، به راهی بغداد، مرکز علمی جهان اسلام در نیمه دوم قرن سوم هجری، گردید و مدت نسبتاً طولانی در آن‌جا اقامت گزید و سال‌ها در دارالحکمه و دیگر مراکز علمی، به تحصیل علم طب و دیگر علوم رایج روزگار، پرداخت و پس از اینکه بزودی نبوغ علمی وی بر همگان، آشکار گردید؛ در زمان خلیفه عباسی معتضد، ریاستِ بیمارستان معتضدی را عهده‌دار گردیده و در بغداد رسماً به طبابت پرداخت. پس از مرگِ معتضد خلیفه عباسی، به دلائلی ناگفته (شاید اوضاع سیاسی نامطلوب یا دعوت از وی در ایران)، به موطن اصلی خویش، ری بازگشت و تحتِ رایت، عنایت و حمایتِ حاکم دانش پرورِ ری، <ابوصالح منصور بن اسحاق>، ریاست بیمارستانِ ری را بر عهده گرفت و تا پایان عمر در این شهر، به درمانِ بیماران مشغول بود. رازی در آخر عمر خود، نابینا گردید؛ بیرونی، سببِ کوری رازی را کار مداوم با مواد شیمیایی، همچون بخاراتِ جیوه می‌داند. در مورد تاریخ درگذشتِ رازی، اختلافات نظرهایی وجود دارد، تا جایی که تاریخ مذکور را از سال 290 تا 320هـ، با سی سال اختلاف ثبت نموده‌اند، دانسته‌اند، امّا بنا بر نظر مشهور و اقربّ به صحّت، رازی در ۵ شعبان سال 311 یا ۳۱۳هـ در ری وفات یافته است، امّا مکان دفن و آرامگاه وی امروزه نامعلوم است.

در میان شرح حال نگاران، درباره استادانِ رازی نیز اختلافاتی وجود دارد؛ با این حال در فهرستِ اساتید وی، اسامی کسانی همچون علی بن رَبن طبری (در طب)، ابوزید بلخی (در فلسفه)، ابوالعباس محمّد نیشابوری (در حکمت مادّی) و فردی به نام ایرانشهری (بدون ذکر مشخّصاتِ دیگر)، دیده می‌شود؛ همچنین از جمله شاگردان وی نیز می‌توان به یحیی بن عدی، ابوالقاسم مقانعی، ابن قارن (یا ابن قارون) رازی، ابوغانم طبیب، یوسف بن یعقوب، محمّد بن یونس و ابوالحسن طبری اشاره نمود.

در مورد آثار و تألیفاتِ رازی، مرحوم مدرّس تبریزی[1] می‌نویسد که برخی از کتاب‌شناسان، تعدادِ آنها را تا 250 اثر، تخمین زده‌اند؛ ابن‌ندیم در کتاب الفهرستِ خود، آن‌ها را 167 اثر، ابوریحانِ بیرونی در فهرستی که خود برای آثارِ رازی نگاشته، 184 اثر، و ابن‌ابی اصیبعه در عیون الأنباء 238 کتاب از برای رازی برمی‌شمارد؛ امّا در این میان مرحوم دکتر محمود نجم‌آبادی، استاد اسبق دانشگاه تهران، در کتاب مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی (تهران، ۱۳۳۹)، پس از تطبیق و تلفیق فهرست‌های کسانی همچون ابن ندیم، بیرونی، قِفطی و ابن‌ابی‌اصیبعه و دیگران، در مجموع 271 کتاب، رساله و مقاله، برای آثار رازی، فهرست و ترتیب داده ‌است.

در گونه‌شناسی موضوعی آثار جدّی و مهمّ رازی، باید گفت که از وی 56 کتاب در پزشکی، 32 کتاب در طبیعیات از جمله مباحث مربوط به فیزیک، 7 کتاب در منطق، 10 کتاب در نجوم و ریاضیات، 7 کتاب در تفسیر و تحلیل کتبِ فلسفی و پزشکی دیگران، 17 کتاب در علوم فلسفی، 14 کتاب در الهیات، 32 کتاب در شیمی و کیمیا، 6 کتاب در ماوراء الطبیعه و 12 کتاب در فنون مختلف و نیز 2 کتاب (به تعبیر ابوریحان بیرونی) در کفریات! از رازی، به یادگار مانده است؛ هر چند متأسّفانه از میان این آثار، کتبِ چندانی از وی به دست ما نرسیده است، امّا همین مقدار داده‌ها نشان می‌دهد وی افزون بر علوم معقول و منقول روز، در علوم فیزیولوژی، کالبدشکافی، جانورشناسی، گیاه شناسی، کانی‌شناسی، زمین شناسی، هواشناسی و نورشناسی نیز به چه میزان دست داشته است. این کتب از جمله آثار مهمّ رازی به شمـار می‌روند: 1. الحاوی، بزرگ‌ترین دانشنامه‌ پزشکی، 2. الکناش منصوری، در تشریح استخوان‌ها و عضلات، مغز، قلب، چشم، کلیه و مثانه، دستگاه گوارش، ستون فقرات و زوائد و سوراخ‌‍‌های آن، نخاع و غیره، 3. الجدری و الحصبه، در بیان آبله و سرخک و شرح تفاوت‌های میان آن دو، 4. تقاسیم العلل، در دسته‌بندی و طبقه‌بندی بیماری‌ها با ذکر چکیده‌ای از روش‌های درمانی آنها، 5. الفصول (المرشد)، چکیده‌ا‌ی از تجاربِ دانش پزشکی، 6. برء الساعه، در فوریت‌های پزشکی، 7. کتاب من لایحضره الطبیب، روش‌های خود درمانی برای اشخاصی که به پزشک دسترسی ندارند. البته درباره برخی از این آثار که دستنویسی از آن در کتابخانه بزرگِ حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی؟رح؟ در قم، نگهداری می‌گردد، در ادامه همین نوشتار، به تفصیل سخن به ميان می‌آيد.

درباره رازی و جایگاه علمی وی، باید افزود که به شهادتِ بسیاری از دانشمندان معاصر یا متأخر، وی به راستی طبیبی حاذق و پزشکی عالی‌قدر بود و در زمان خود شهرت به‌سزایی داشت، تا جایی که بعضی از نظریاتِ علمی وی، حتّی پش از گذشت بیش از هزار سال و اندی از درگذشت وی، در طبّ امروز هم هنوز ‌کاربردهایی، به خصوص در درمان بیماری‌ها با مایعات و غذا، دارد. رازی اسراف در دارو را بسیار مضر می‌داند، وی معتقد بوده ‌است، تا آنجا که ممکن است مداوای بیماران، بایستی با غذا و مایعاتِ طبیعی صورت گیرد و در غیر این‌صورت، با رعایتِ الاهم فالاهم، ابتدا با داروی منفرد و ساده، سپس در صورتِ تشدید بیماری، با داروی مرکب، معالجه صورت پذیرد. وی بر این باور است که: <هرگاه طبیب موفّق شود بیماری‌ها را با غذا (و مایعاتِ طبیعی) درمان کند، به سعادت رسیده ‌است>.

رازی از اولین افرادی است که بر نقش خوراک در تندرستی و درمان بیماری‌ها پافشاری بسیار داشت. وی در کتاب منافع ‌الاغذیة و مضارّها که یک دوره کامل بهداشتِ خوراکی‌هاست، از خواصّ گندم و سایر حبوبات، خواصّ و ضررهای انواع آب‌ها و شراب‌ها و گوشت‌های تازه و خشک و ماهی‌ها و …، سخن گفته ‌است و فصلی را نیز به علل و جهاتِ اشتها و هضم غذا و ورزش و غذاهای گوارا و پرهیزهای غذایی و مسمومیت‌ها اختصاص داده است.

بنا به نوشته اصحابِ تراجم، محمّد زکریای رازی، دانشمندی دارای محاسن اخلاقی فراوان بود، وی به بیماران خود توجّه ویژه‌ای داشت و نسبت به مستمندان بسیار رئوف و مهربان بود و آنان را به صورت رایگان معالجه می‌نمود. ابن‌ندیم در کتاب الفهرست می‌گوید که تفقّد و مهربانی به همه کس، به ویژه فقرا و بیماران داشت، تا جایی که پس از معالجه، از حالشان جویا و به عیادتِ بیمارانِ خود می‌رفت و حتّی مقرّری‌های خوبی نیز برای آن‌ها کنار می‌نهاد! رازی در کتابی به نام صفات بیمارستان، بر این باور است که هر کسی لیاقتِ طبابت را ندارد و طبیب باید دارای صفات و مشخّصاتِ ویژه‌ای باشد و او تنها با داشتن آنها و تزکیه نفس و روحیاتِ مخصوصی می‌تواند نام <طبیب> بر خود نهد؛ هر طبیبی نمی‌تواند حاذق باشد، بلکه باید مراحلی را طی کند تا شایستگی لازم برای نامیده شدن او به عنوان طبیب حاذق را داشته باشد. وی همواره با افراد کم‌سوادی که خود را طبیب می‌نامیدند و در امر سترگ و حسّاسِ طبابت دخالت نابجا می‌کردند، به شدت مخالفت می‌کرد و به همین سبب مخالفانی نیز داشت. البته باید توجّه داشت که در آن زمان کسانی که طبّ می‌آموختند، دست‌کم باید علوم دیگری را نیز می‌دانستند که در رأس همه آن‌ها علم فقه، علم حدیث، و علم اخلاق بوده است. ناگفته نماند برخی کتب تراجم، همچون نویسنده کتابِ خزینه الأصفیاء، رازی را از اکابر صوفیه شمرده‌اند که شبها، پیوسته از خوفِ خدا می‌گریسته است.

در منابع شرح حال نگاری، درباره عقاید دینی و کلامی رازی، مطالبی گوناگون گفته‌اند، امّا آنچه مسلّم و قطعی است وی به خداوند، مبدأ و ماوراءالطبیعه، اعتقادی راسخ داشته است، با این وجود، برخی بر این باورند که وی نبوّت و وحی را نفی می‌کرده و <ضرورت> آن را نمی‌پذیرفته است؛ در تبیینِ چرایی این <نفی ضرورت>، آورده‌اند که بر پایه اندیشه رازی همه انسان‌ها قدرت و توانایی رسیدن به معرفت و دانایی را دارند و لذا از لحاظ توان کسبِ معرفت با هم برابرند و بر یکدیگر هیچ برتری ندارند؛ از دیدگاه رازی، مقتضای حکمت و رحمتِ الهی این است که انسان‌ها همگی به منافع و مضار خود صاحب علم باشند و اگر خدا قومی را به نبوّت اختصاص دهد، به این معناست که آن‌ها را بر دیگر انسان‌ها برتری داده و این برتری باعثِ جنگ و دشمنی و در نهایت هلاکتِ انسان‌ها می‌شود و این با حکمت و رحمانیتِ خداوند متعال سازگاری ندارد. برخی آثار وی نیز، بر این اعتقادات اشاراتی دارد. مرحوم احمد بیرشک نیز در این باره می‌نویسد که، از تعلیمات او این بود که همه آدمیان سهمی از خرد دارند که بتوانند نظرهای صحیح درباره مطالبِ عملی و نظری به‌دست آورند، آدمیان برای هدایت شدن، به رهبران دینی نیاز ندارند، در حقیقت دین زیان‌‌آور است و مسببِ کینه و جنگ! گفته شده که نظریاتِ وی در این زمینه‌ها، در دو کتابِ رسالة فی ‌النبوات، رسالة فی حیل المتنبّین ـ که برخی به طعن و استهزاء آنها را به ترتیب: نقض الادیان و مخارق الانبیاء نامیده‌اند ـ مضبوط است، امّا آن دو اثر اکنون مفقود شده است؛ امّا گویا فردی به نام <جنیفر مایکل> در کتابش، نقل قول‌هایی (ظاهراً مع الواسطه) از این دو کتاب آورده است! گروهی بر این باروند، همین تفکّراتِ رازی موجب خشم برخی عالمان دینی و زمینه جهت گیری‌های تند علیه او را فراهم کرده تا جایی که در منابع متعدد، وی را <ملحد> خوانده و آثار او را ردّ و نقد کرده و حتّی در برخی موارد، امر به نابودی آن‌ آثار کرده‌اند! گویا این جمله از سخنان رازی است: <ادیان و مذاهب، علّتِ اساسی جنگ‌ها و مخالفت با اندیشه‌های فلسفی و تحقیقاتِ علمی هستند. کتاب‌‌هايي که به نام کتاب مقدس آسمــانی معروف‌اند، کتبِ خالی از ارزش و اعتبارند و آثار کسانی از قدما مانند افلاطون و ارسطو و سقراط، خدماتِ مهم‌تر و مفیدتری به بشریت کرده‌اند>!

در مقابل گروهی نیز معتقدند چگونه ممکن است کسی که همه اصول مبدأ و معاد و روح و نفس را پذیرفته باشد، منکِرِ نبوات و شرایع دینی بوده باشد؟ آنان با اشاره به وجودِ تألیفاتی از رازی در مسأله امامت (همچون النقض علی الکیال فی الامامة، کتاب الامام و المأموم، آثار الامام الفاضل المعصوم) و یا در مسأله معاد (همچون رسالة إلی علی بن شهید البلخی فی تثبیت المعاد) و نظایر آن، آورده‌اند: <آیا چنین فردی اصولاً عقلاً می‌تواند درباره معاد یا امامت (ادامه نبوات)، اثری تألیف نماید؟ منوچهر پزشک نویسنده مدخل <اعلام النبوة> (تألیفِ ابوحاتم رازی) در جلد نهم دائرة المعارف بزرگ اسلامی، از منظری دیگر، در این باره می‌نویسد: <مدارک‌ و اسنادی‌ امروزه‌ در دست‌ است‌، [حاکی از آنکه] نمی‌توان‌ با قاطعیت‌، همه عقایدی‌ را که‌ از سوی‌ متکلّمان‌ به‌ مخالفان‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌، مخالفتِ‌ واقعی‌ آنان‌ با تعالیم‌ اسلام‌ و پیامبر اسلام؟ص؟ دانست‌، چرا که‌ در نقل‌ قولهای‌ باقی‌ مانده‌، "انگیزه‌های‌ سیاسی"‌ نادیده‌ گرفته‌ شده‌اند و در اصل‌ گروه‌های‌ مشخّصی‌، مانند معتزله‌ و اسمـاعیلیه‌ عهده‌دار ردّ کردن‌ نظر مخالفان‌ گردیده‌اند. مشهورترین‌ و قوی‌ترین‌ انتقادها و مخالفت‌ها، به‌ ابن‌ راوندی‌ (= ابن ریوندی) و محمّد بن‌ زکریای‌ رازی‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌. ابوحاتم‌ رازی‌ متکلّم‌ مشهور اسماعیلی‌ معاصرِ محمّد بن‌ زکریای‌ رازی‌، بخشی‌ از کتاب‌ اعلام‌ النبوة خود را به‌ شرح‌ مناظره‌ای‌ که‌ میان‌ او و یک‌ ملحد جریان‌ یافته اختصاص‌ داده و در بخشی‌ دیگر به‌ شرح‌ مفصّل‌ پاسخ‌های‌ خود بر نوشته‌های‌ آن‌ ملحد پرداخته‌ است‌. به‌ تصریح‌ حمیدالدین‌ کرمانی‌ (د. 411هـ) متکلّم‌ دیگر اسمـــاعیلی‌، ملحدِ یاد شده‌ "محمّد بن‌ زکریای‌ رازی"‌ است. پاول‌ کراوس‌ مناظره یاد شده‌ را عیناً با عنوان‌ <المناظرات‌ بین‌ أبی‌حاتم‌ الرازی‌ و أبی‌ بکر الرازی‌> منتشر ساخته‌ است ...؛ اگر انتساب‌ِ اعتراضاتی‌ که‌ ابوحاتم‌ رازی‌ در کتاب‌ اعلام‌ النبوة خود به‌ آنها پاسخ‌ داده‌، به‌ محمّد بن‌ زکریای‌ رازی‌ درست‌ باشد[2]، ظاهراً تأییدی‌ بر تقویت‌ این‌ گمان‌ که‌ محمّد بن‌ زکریا با وجودِ تبحّر در علوم‌ طبیعی‌ و کوشش‌ بسیار در فلسفه‌، چندان‌ در علم‌ الهی‌ صاحب‌نظر نبوده‌ است‌، به‌ دست‌ می‌آید. با اینهمه‌، اینکه‌ او خود را فیلسوف‌ می‌دانسته، و برای‌ ادیان‌ فایده عملی‌ زیادی‌ قائل‌ نبوده‌، و به‌ اندیشه‌های‌ ایرانی‌ توجّه‌ داشته‌ است، بیشتر نشان‌ دهنده تعلّق‌ او به‌ همان‌ بینش‌ کلی‌ ضدّ تسلّط عرب‌ است‌ که‌ در آن‌ کوشش‌های‌ پراکنده‌ای‌ در مقابله‌ با اصول‌ پذیرفته‌ شده‌ در تفکّر منسجم‌ و رسمـی‌ اسلامی‌ به‌ عمل‌ می‌آمده‌ است‌؛ مثلاً عقلی‌ که‌ محمّد بن‌ زکریا در کتاب‌ طب‌ّ روحانی‌ خود از آن‌ صحبت‌ می‌کند و در واقع‌، آن‌ را در برابر عقل‌ ارسطویی‌ ـ افلوطینیِ ــــ پذیرفته‌ شده‌ در تفکّر اسلامی‌ قرار می‌دهد، عقلی‌ است‌ که‌ در آموزش‌های‌ گنوسی ــــ هرمسی‌ پیش‌ از سقراط یافت‌ می‌شود که‌ با تطهیر هرمسی‌، خود به‌ عالم‌ روحانی‌ وصل‌ می‌گردد و نیازی‌ به‌ واسطگی‌ پیامبر و به‌ کار بردن‌ دستورهای‌ او ندارد و از اینجاست‌ که‌ انکار نبوت‌ در تفکّر محمّد بن‌ زکریای‌ رازی‌ پدیدار می‌شود>.

ناگفته نماند، از درج مجموعه آثارِ رازی در کتابشناسی سترگِ شیعه، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، چنین مستفاد می‌شود که دیدگاه مرحوم آقا بزرگ تهرانی، بر همین نظر استوار است، اینکه بحثِ طرح الحادِ دانشمندی والامقام همچون رازی، بیشتر با هدفِ کوبیدن و تخریبِ شخصیتِ وی از سوی مخالفان او و صرفاً به جهتِ انگیزه‌‌ها و اغراض سیاسی و مذهبی بوده است.

در زمینه نگاه فلسفی رازی هم باید گفت که، وی از تفکّرات فلسفی رایج عصر خود، یعنی فلسفه ارسطویی (مشایی)، افلوطینی، حتّی نوافلاطونی مطلوبِ اسمــاعیلیان، پیروی نمی‌کرد و عقاید خاصّ خود را داشت، هر چند که وی در فلسفه، به طور کلّی، متمایل به سقراط و افلاطون بوده است و البته در این میانه، ردّ پا و تأثیراتی نیز از افکار هندی و مانوی و تا حدودی فلسفه ایرانی (خسروانی) در نگاه فلسفی وی به چشم می‌خورد. به جهتِ عدم دسترسی جامع به متن آثار فلسفی رازی، چندان از آرای فلسفی وی، اطلاع دقیقی در دست نیست، جز معدود مطالب و مواردی که در نوشته‌های مخالفان وی، همچون اعلام النبوة ابوحاتم رازی آمده ‌است. از مجموع آنها چنین استفاده می‌شود که در نظرگاه رازی، جهان جایگاه شرّ و رنج است و تنها راه نجات و سعادت انسان، عقل و فلسفه ‌است و روان‌ها از تیرگی این عالم پاک نمی‌شود و نفس‌ها از این رنج رها نمی‌شوند، مگر از طریق فلسفه. در فلسفه اخلاقِ رازی مسأله لذت و رنج، اهمیت زیادی دارد. از دید وی لذت، امری وجودی نیست، بلکه <راحتی از رنج> است و رنج یعنی خروج از حالتِ طبیعی به‌وسیله امری اثرگذار، و اگر امری ضدّ آن تأثیر کند و سببِ خلاص شدن از رنج و بازگشت به حالتِ طبیعی شود، ایجاد لذت می‌کند. رازی فلسفه را چنین تعریف می‌کند که چون <فلسفه تشبه به خداوند عزّ و جلّ است به قدر طاقتِ انسانی> و چون آفریدگار بزرگ در نهایت علم و عدل و رحمت است، پس نزدیک‌ترین کسان به خالق، داناترین و عادل‌ترین و رحیم‌ترین ایشان است.

به عنوان حسن ختام، چند جمله‌ای از سخنان حکیمانه رازی زینت بخش این نوشتار خواهد بود: <پزشک در درمان بیماران، خود را به خدای بزرگ می‌سپارد و از او شفا و بهبود چشم دارد؛ او روی توان و کارش حساب نمی‌کند، بلکه در همگی کارهایش به خدا اعتماد می‌ورزد؛ امّا اگر پزشک وارونه‌ این انجام دهد و به خود و به توانش در این پیشه و کاردانی‌اش بنگرد، خداوند بهبودی و شفا را از او باز خواهد داشت. اگر همه می‌توانستند از استعداد‌های خود درست بهره‌گیرند، دنیا همان بهشت موعود می‌شد که همه می‌خواهند>.

درباره این نوشتار باید گفت، شاکله اصلی این نوشتار به سال‌های پیشین و به مناسبت ارائه مقاله‌ای به کنگره حکیم رازی، شکل گرفت، لیکن به دلائلی، نگارش آن، ناقص و ناتمام مانده بود و اینک پس از بازبینی کلّی در مقدّمه و متن آن، تغییرات اساسی در ساختار و برخی اصلاحات و افزوده‌های جدید، بر پایه آخرین‌ داده‌های تراثی این کتابخانه (خرداد 1393)، در این نشریه وزین منتشر می‌گردد. ناگفته نماند که در این مقاله، در مجموع، 15 اثر در 29 نسخه از آثار محمّد بن زکریای رازی، موجود در این کتابخانه عامره، در شكل توصیفی، محضر خوانندگان و پژوهشگران گرامی، معرّفی می‌گردد.

 

hg

شماره ردیف: <1>

شماره نسخه: <9/3386>

نام اثر: الأسرار = کتاب الأسرار

موضوع: کیمیا

زبان: عربی

گزارش متن: کتابی در علم کیمیا است که رازی آن را در سه باب به خواهش شاگرد جوانش محمّد بن یونس (اهل بخارا) تألیف نموده است. مؤلّف در مقدّمه کتاب خویش می‌نویسد: <آنچه مرا به نوشتن این کتاب واداشت خواهش یکی از شاگردان من بود به نام  محمّد بن یونس که مرد شایسته‌ایست و از دانشمندان ریاضیات و علوم طبیعی و منطق است که به من خدمت‌های زیادی کرده و برگردن من حقی دارد. پس از اینکه از نوشتن کتاب‌های دوازده گانه در صنعت کیمیا[3] و کتاب ردّ بر الکندی و کتاب ردّ بر محمّد بن لیث رسائلی، فراغت یافتم؛ از من خواهش کرد که برای او در یک کتاب اسرار صنعت کیمیا را گرد آورم، تا اینکه راهنمائی در این صنعت داشته باشد و بتواند به آن مراجعه کند. از این رو این کتاب را برای او نوشتم و این پیشکشی است که حتّی به یکی از پادشاهان و امیران هم نداده‌ام. در این کتاب علم کیمیا را برای  او شرح داده‌ام به طوری‌که از مراجعه به سایر کتاب‌های من بی‌نیاز می‌شود و نام این کتابِ خلاصه و سودمند را، کتاب سرّ الأسرار گذاشتم ...؛ در این کتاب گفتارهائیست که دانشمندان و حکماء به آن توجّه نکرده‌اند، اگر نمی‌دانستم که روزهای زندگی من به پایان رسیده و مرگم نزدیک است و اگر نگران نبودم که مرگ دست مرا از خدمتی که برای دوست خود می‌خواستم انجام دهم، کوتاه خواهد کرد، این همه مطلب را دراین کتاب گردهم نمی‌آوردم و زحمت آن را به خود هموار نمی‌کردم که آن را به این  تکامل پایان دهم>.

بنابر تحقیق دانشمندانی چون یولیوس روسکا، بروکلمان، سزگین، نجم‌آبادی و دیگران، کتاب الأسرار و سرّ الأسرار، دو اثر جداگانه از رازی است و آنچه که از این دو اثر اکنون در دسترس است، بیشتر نسخه‌هایی از همین اثر (متن مفصّل) می‌باشد و از تألیف دیگر رازی (متن خلاصه)، نسبتاً نسخه‌های کمتری باقی است. از جمله نسخ متن خلاصه (سرّ الأسرار) در ایران و برخی کشورهای جهان می‌توان به نسخه کتابخانه جامع گوهرشاد مشهد به شمـاره <953>، نسخه کتابخانه دانشکده ادبیات  تهران به شمـاره <98د>، نسخه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران به شمــاره <1087>، نسخه فرهنگستان علوم جمهوری ازبکستان، در تاشکند به شماره <1/3758> و جز اینها و نیز نسخه شمــاره <2/12452> همین کتابخانه عامره اشاره نمود که در ادامه همین فهرست گزارش تفصیلی از آن ارائه خواهیم داد.

بحث دیگری اینجا مطرح است اینکه عنوان‌های کتاب الأسرار و سرّ الأسرار در گذر زمان (بیش از هزار سال) از سوی کاتبان به تناوب برای همین اثر (متن مفصل) نامگذاری شده است و بر اساس تتبع و تحقیقی که امثال روسکا انجام داده‌اند از طریق مقایسه و مقابله متن عربی این نسخ  با یکدیگر، به این نتیجه رسیده‌اند که از روی نسخه‌های فعلی تشخیص اینکه حقیقتاً کدام نام صحّت دارد (برای متن مورد گفتگو) ممکن نیست، امّا در عین حال آنان اذعان داشته‌اند، از آنجا که در نسخه نسبتاً قدیمی کتابخانه گوتینگن ـ آلمان (کتابت سال 968هـ) نام سرّ الأسرار ثبت شده است، به نظر صحیح‌تر می‌آید که آن نام، دقیق‌تر می‌نماید و از طرفی چون نسخه خطی کتابخانه شهر لایپزیک در آلمان (شمــاره 215) ـ همچنین است نسخه 2/12425 در کتابخانه آیت‌الله مرعشی؟رح؟ ـ مختصرتر از سایر نسخه‌هاست و نام کتاب الأسرار را دارد، در نتیجه حدس زده شده که کتاب الأسرار باید خلاصه‌ای از سرّ الأسرار بوده باشد و البته بنا به نوشته دکتر شیبانی در کتاب مقدمه رازهای صنعت کیمیا، سایر خاورشناسان و زبان شناسان نیز از این نظر روسکا و دیگران تبعیت کرده‌اند و این نظر در بسیاری از کتاب‌ها، نقل گردیده است. باید توجّه داشت که در نسخه‌هایی مانند نسخه سرّ الأسرار کتابخانه جامع گوهرشاد مشهد (شمـاره 953)[4] رازی خود به مناسبت در آن توضیح داده که قبل از کتاب مذکور، یعنی سرّ الأسرار (متن خلاصه)، کتاب دیگری به نام کتاب الأسرار (متن مفصّل) نوشته و مطالب آن را فهرستوار همانجا برشمـرده است، که با نسخه مورد گفتگو (همچنین متن ترجمه فارسی) کاملاً منطبق است و حتّی جالبتر اینکه در نسخه سرّ الأسرارِ کتابخانه جامع گوهرشاد (متن خلاصه) در انجام تصریح شده که: <... باب حلّ لطیف لم‌نذکره فی کتاب الأسرار> و در نسخه مورد گفتگو (برگ23ب): <... فی ماء القلی الذی ذکرناه فی کتاب الأسرار ...>؛ به نظر می‌رسد بهترین شاهد باشد بر اینکه متنِ خلاصه و کم حجم در واقع سرّ الأسرار و متن تفصیلی که نسخه مورد گفتگو نیز نسخه‌ای از آن می‌باشد، کتاب الأسرار خواهد بود و اینکه متن تفصیلی، در نسخه‌ها گاهی با عنوانِ کتاب الأسرار و زمانی هم سرّ الأسرار، نامگذاری شده است، در واقع از اشتباهاتِ کاتبان و مستنسخان نشأت گرفته که در برخی موارد با کم و زیاد کردن، تصحیف و تحریف متن، همراه بوده است[5]. باید افزود که نوعاً نسخه‌هایی که آغاز آنها به صورتِ: <الحمدلله ربّ الأرباب و مسبّب الأسباب...> است، متن خلاصه (سرّ الأسرار) و نسخه‌هایی که آغاز آنها به شکل: <الحمدلله حمداً یوافی نعماه و یضاهی إفضاله...> است، در واقع متن مفصّل می‌باشد که به نام کتاب الأسرار نامیده شده‌اند.

این اثر، همانگونه که اشاره گردید، در سه باب تنظیم گردیده است (نسخه مورد گفتگو فاقد دو باب نخستین): الباب الأوّل فی معرفة العقاقیر؛ الباب الثانی فی معرفة الآلات و الباب الثالث فی معرفة التدابیر. البته گفتنی است که محمّدزکریای رازی این باب اخیر (باب سوم) را بسط داده و در هفت قسم به روش‌های تدابیر، پرداخته است:

ـ القسم الأوّل فی تنظیف الأرواح و تکلیس الأحجار و الأجساد و الأملاح و القشور و الاصداف و الأبقال؛

ـ القسم الثانی فی تشمیع الأرواح و الأکلاس و الأملاح و غیرها؛

ـ القسم الثالث فی تحلیل الأرواح المشمّعة و البوارق و الأکلاس و الأملاح و غیرذلک؛

ـ القسم الرابع فی تمزیج المحلولات؛

ـ القسم الخامس فی العقد الذی به یکون تمام العمل؛

ـ القسم السادس فی تصعید الأحجار و الأجساد لتقویم الرّصاص و غیره؛

ـ القسم السابع فی المیاه المحمّرة.[6]

شایان ذکر است که در گنجینه کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی؟رح؟، تاکنون چهار نسخه، شمــاره‌های <9/3386، 4254، 9812، 1/14645>، مورد شناسایی واقع شده است؛ از این میان دو نسخه مهمّ آن در فهرست‌نگاری، با عناوین کلّی و عام الکیمیاء، أوراق فی الکیمیاء یا سرّ الأسرار با مؤلّفی ناشناخته معرّفی شده است که در حقیقت نسخه‌هایی از کتاب الأسرار محمّدزکریای رازی می‌باشد، و نسخه پنجم نیز به شماره <2/12425>، در حقیقت متنِ خلاصه با عنوان سرّ الأسرار (شامل 36 باب) است که در صفحات بعدی همین نوشتار معرّفی خواهد گردید. باید دقت شود که نسخه مورد گفتگو (9/3386)، در فهرست کتابخانه[7] با عنوان أوراق فی الکیمیاء معرّفی شده است و نسبت به نسخه <9812> همین کتابخانه، در حدود شانزده برگ، ناقصی دارد.

ناگفته نماند این اثر، با تصحیح محمّدتقی دانش پژوه، در سال 1343ش به چاپ رسیده است و همچنانکه پیش‌تر نیز اشاره گردید، از سوی دکتر مهندس حسنعلی شیبانی، به نیکویی، از عربی به فارسی برگردانده شده است که با عنوان کتاب الأسرار یا رازهای صنعت کیمیا در سال 1349ش (تجدید چاپ سال 1371ش) از سوی انتشارات دانشگاه تهران به چاپ رسیده است. این اثر همچنین از طرف یولیوس روسکا به زبان آلمانی و نیز لاتینی[8] ترجمه و منتشر شده است. در ضمن یک ترجمه (تحت اللفظی) از این اثر (کتاب الأسرار)، با نام ترجمه سرّ الأسرار، به شماره <8302> (91ب ـ 161ب) در این کتابخانه عامره نگهداری می‌گردد (رک. فهرست کتابخانه، ج21، ص262) که آغاز آن چنین است: <سپاس و ستایش مر خدای را عزّ و جلّ كه با نعمت او برابری كند و مانند افضال او بود...>.

آغاز: <بسملة، هذه أوراق من محمّد بن زکریا ممّا انتخبه بعض الإخوان فأحببت أن أکتبها لما فیها من الفوائد الحسان و علی الله التکلان؛ باب فی قمری البرانی خذ من الکبریت و الزرنیخ أیهما شئت ممّا شوی و أخرج و خانه و استحقّه بماء ملح أو ماء ...>.

انجام: <.... و ینعقد نقرة حمراء یاقوتیة یقیم مثقاله عشرة آلاف من ... شئت ذهباً إبریزاً و هذا قولهم عملنا من أربعة ومن ستّة عشر فأعرفه؛ تمت الرسالة بعون الله تعالی و سلّم تسلیماً کثیراً کثیراً>.

گزارش نسخه: نوع خط: شکسته نستعلیق، نام کاتب: علی اکبر [کرمانشاهی]، تاریخ کتابت: سال 1267هـ .، محلّ کتابت: دارالخلافه طهران، عناوین و نشانی‌ها: قرمز و مشکی، نوع کاغذ: فرنگی ضخیم آهار مهره، تعداد برگ: 40گ (68ب ـ 107ب)، تعداد سطر: 16س، اندازه متن کتاب: 5/16×12 سانتیمتر، اندازه جلد: 5/21× 5/17 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای روشن، مجدول ضربی با ترنج و سرترنج؛ عطف: تیماج قهوه‌ای تیره، رقم کاتب: <حرّره العبد الأحقر أقلّ العباد علی أکبر، قبل الظهر یوم الثلاثا رابع عشر ذی الحجة الحرام سنة 1267هـ فی دارالخلافة طهران و أنا محبوس حیران و أسئل الله سبحانه الفرج و المخرج من هذا الحبس الظاهری و القیودات الباطنیة بحقّ محمّد و أهل بیته الطیبین الطاهرین صلوات  الله و سلامه علیهم أجمعین أبد الآبدین>.

ویژگی‌های نسخه: برخی عناوین اثر در هامش به رنگ قرمز مایل به صورتی نگارش یافته است، برخی قلم خوردگی‌های مختصر در متن دیده می‌شود. این نسخه در برخی صفحات (همچون برگ 74 الف) تصحیح گردیده است. پیش از آغاز این رساله (بین برگ‌های67ب ـ 68 الف)، یک رساله مختصر و کوچک طبّی و طبیعی از دیده و قلم فهرستنگار دور مانده که بدین وسیله  استدراک می‌گردد؛ آغاز این رساله طبّی چنین است: <بسمه تعالی، بدایع صنع الله و عجایب خلقه فی تشریح بدن الإنسان أکثر من أن یحصی و من عجایب خلقه تشابه المختلف و اختلاف المتشابه...> و انجام آن نیز چنین است: <... تشعل قنادیلها من غیر إشعال؛ تمّ فتبارک الله أحسن الخالقین و الحمدلله ربّ العالمین>. توضیح این نکته ضروری است که در فهرستنگاری پیشین، قبل از اینکه این مجموعه را شماره‌گذاری نمایند، تنها با اتکا به شماره‌گذاری مغلوط قدیمی، اقدام به درج همان شماره‌ برگ‌ها در فهرست شده است که به جهت احتراز از اشتباه، این مجموعه از نو شماره‌گذاری گردیده و در دوره‌ اصلی فهرست کتابخانه، نیز اصلاح گردید.

منابع پژوهش: نجم‌آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، صص228-229 و 260-261؛ سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج4، صص332-333؛ صالحیه، محمّدعیسی، المعجم الشامل للتراث العربی المطبوع، ج3، ص13؛ بروکلمان، کارل، تاریخ الادب العربی، القسم الثانی، 3-4، صص689-690؛

 

Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. IV, pp. 279-280; Brockelmann, C., Geschichte der Arabischen Litterature (GAL), Vol. I, p. 270.

•••

شماره ردیف: <2>

شماره نسخه: <4254>

نام اثر: نسخه‌ دیگر از کتاب الأسرار (2)

آغاز: <بسملة، کتابی هذا و أتحفته بما لم أتحف به أحداً من الملوک و الأمرا و یثبت له علم الصنعة بما یستغنی به عن جمیع کتبی فی هذا المعنی و سأتحفته بکتاب و خبر لطیف ... بما أودعت من التدابیر درجةً درجةً علی رأس الکور ... فحرام علی کلّ من وقع إلیه کتاباً أن نعیره ... و أدخلته فی جملتنا لما شرحت ما سریة القدماء من الحکماء مثله أغادتیمون و هرمس و أنطوس و ... و أستادنا جابر بن حیان، بیض الله وجهه ...، أجمع هذا کلّه فی کتاب واحد ... و کتابنا هذا یشتمل علی معانٍ  ثلثة، القول الأوّل فی العقاقیر ...؛ القول الثانی فی الآلات ...؛ القول الثالث فی التدابیر و هو سبعة أقسام، الأوّل فی تنظیف الأرواح و ...؛ معرفة العقاقیر و أکاسیر، هذه الصنعة ثلثة أشیاء: ترابیة و نباتیة و حیوانیة ...>.

انجام: <... (102 الف) باب تصعید الأجساد و الأحجار، اعلم أنّ تصعیداً هذه الجواهر ...؛ الثانی: أن تمازج الأرواح کیف شئت ... الأسفل بالسحق و تصعّده أبداً حتّی یصعّد کلّه و أمّا ...> افتاده.

گزارش نسخه: نوع خط: نستعلیق، تاریخ کتابت: سده 10هـ، عنوان‌ها و نشانی‌ها: مشکی، نوع کاغذ: شرقی نخودی، تعداد برگ: 102گ، تعداد سطر: 12س، اندازه متن: 5/11×5/8 سانتیمتر، اندازه جلد: 19× 5/13 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج حنایی، مجدول.

ویژگی‌های نسخه: مقدّمه نسخه مورد گفتگو با سایر نسخ متفاوت است و از پایان هم فاقد ابواب بعد از <باب تصعید> می‌باشد و ساقط گردیده است. این نسخه در فهرست‌نگاری نخستین با عنوان سرّ الأسرار از مؤلّفی ناشناخته معرّفی گردیده بود که بدین وسیله تصحیح و استدراک می‌گردد. برخی عناوین مانند <باب‌>ها دراین نسخه به <القول> تبدیل شده است. این نسخه نفیس در حاشیه تصحیح گردیده و در برخی برگ‌ها هم حاشیه نویسی دارد. در آغاز نسخه از این اثر با عنوان سرّ الأسرار یاد شده و بر اساس توضیحاتی که ذیل نسخه نخست این اثر پیش‌تر از نظر گذشت، این نام صحیح به نظر نمی‌رسد. آثار رطوبت دیدگی نسبتاً زیادی بر لبه برگ‌های نسخه قابل مشاهده است، ولی متن خواناست و آسیب چندانی ندیده است. در برخی برگ‌های میانی نسخه تملّک <آقاحسین پسر جناب ...> همراه مهربیضی شکل <یاحسین بن علی> دیده می‌شود که البته در چند جا متن آن محو شده است. مهر و امضای مرحوم آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی؟رح؟ درآغاز و انجام نسخه مشاهده می‌شود. لبه برخی از برگ‌های آغازین و انجامین نسخه اندکی آفت دیده است.

•••

شماره ردیف: <3>

شماره نسخه: <9812>

نام اثر: نسخه دیگر از کتاب الأسرار (3)

آغاز: <بسملة، الحمدلله ربّ العالمین و الصلوة ... قال محمّد بن زکریا حرام علی من دفع إلیه هذا الکتاب أن یعبّره من لیس منا أو المنکر أو یطلّع العامّة علی ما فیه أو فاسقاً ... و أدخله فی عملنا لما شرحنا فیه ما سرّ به القدماء من الفلاسفة مثل أعاذیمون و هرمس و ... و کتابی هذا مشتمل علی معرفة معان ثلاث: معرفة العقاقیر، معرفة الآلات، معرفة التدابیر؛ الباب الأوّل فی معرفة العقاقیر و هی ثلاثة ترابیة و نباتیة و حیوانیة ...>.

انجام[9]: <... ینعقد نقرة حمراء یاقوتیة یقیم مثقاله عشرة آلاف مثقال من أی جسد ذهباً إبریزاً و هو قولهم عملنا من أربعة و من ستّة عشر و یقیم مثقاله تأتی مثقال بلّور یاقوتاً أحمراً إذا دبّرته علی التدبیر المقدّم ذکره و الله العالم و الله تعالی أعلم>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، تاریخ کتابت: سال 1092هـ، عنوان‌ها و نشانی‌ها: مشکی، نوع کاغذ: فرنگی نخودی، تعداد برگ: 65گ، تعداد سطر: 18س، اندازه متن: 15×10 سانتیمتر، اندازه جلد: 5/21×16سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای باترنج ضربی زمینه گل و بوته؛ رقم کاتب: <قد تمّ الکتاب بعنوان الملک الوّهاب فی شهر صفر المظفر سنة 1092هـ >.

ویژگی‌های نسخه: این نسخه فاقد بخشی از مقدّمه و باقی نانوشته است. باید افزود این نسخه در فهرست‌نگاری نخستین با عنوان عام الکیمیاء معرفی شده بود. این نسخه در حاشیه تصحیح شده و حاشیه نویسی به خط شکسته نستعلیق و با نشان‌های <92> و <منه> به نقل از خود مولّف دارد. ضمناً برخی مطالب هم بعدها با مداد در هامش برخی اوراق افزوده شده است. عناوین اصلی و فرعی این اثر به خط نیکوی نسخ در هامش آمده است. در آغاز نسخه ‌این کتاب با خودکار آبی به نام فجر الطب از محمّد بن زکریای رازی دانسته شده است! گویا بر اساس یادداشت کم رنگی که در برگِ آغازین نسخه بوده و در آن آمده <کتاب فی الطب> که سرکش کاف <زکریا> و <فی> مجموعاً توهّم واژه <فجر> را برای نگارنده آن نام به وجود آورده است! در برگ آغازین، مطالبی پراکنده در کیمیا با مداد نوشته شده و از <ابراهیم بن اسما> و < فاطم بن زهر> در آن‌ها یاد شده است. بر فراز برگ‌های نخستین، دو مُهر بیضی شکل بسیار کم رنگ (محو شده) گویا: <المکّی بن سید نصرالله> نیز دیده می‌شود.

•••

شماره ردیف: <4>

شماره نسخه: <1/14645>

نام اثر: نسخه دیگر کتاب الأسرار (4)

آغاز: <بسملة، قال أبوبکر محمّد بن زکریا الرازی، الحمدلله حمداً یوافی نعماه و یضاهی إفضاله و صلّی الله علی خیرته من خلقه و أفضل بریته محمّد عبده و رسوله و علی آله الطیبین الطاهرین ... إنّ الذی دعانی إلی تألیف هذا الکتاب مسئلة شابّ من تلامیذی من أهل بخاری یقال له محمّد بن یونس عالم بالریاضیات ...، باب معرفة العقاقیر، العقاقیر ثلثة أنواع: ترابی و نباتی و حیوانی ...>.

انجام: <... (10ب) باب صفة العقاقیر و هی نوعان أجساد و غیر أجساد ...، ذکر العقاقیر الحیوانیة ...،و الدم و اللبن و الصوف و القرن و البیض و البول و أصلها کلّها الشعر، ثمّ الدماغ ثمّ البیض ثم القحف ثم الدم و ...> ناتمام.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، نام کاتب: [علی]، تاریخ کتابت: سال 1062هـ، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، نوع کاغذ: شرقی ضخیم نخودی، تعداد برگ: 6گ (5ب ـ 10ب)، تعداد سطر: 17س، اندازه متن کتاب: 15×5/9 سانتیمتر، اندازه جلد: 21×5/15سانتیمتر، نوع جلد: مقوایی با روکش کاغذی بنفش فرسوده.

ویژگی‌های نسخه: این نسخه فقط مشتمل بر چند برگ آغازین کتاب الأسرار می‌باشد و باقی برگ‌های آن افتاده است! در هامش این نسخه، مطالبی در علم کیمیا آمده است که گویا رساله‌ای مستقل باشد. پیش از آغاز نسخه پنج برگ حاوی فوائدی پراکنده در کیمیا مشاهده می‌گردد. در آغاز تملّک <شیخ عبدالحسین> با مهر بیضی <... ذکر الله علی کلّ حال>، همچنین مُهر بیضی <عبده الراجی حاجی محمّد> بر برگ <3 الف> دیده می‌شود. آثار رطوبت دیدگی مختصری بر لبه برگ‌های نسخه دیده می‌شود.

•••

شماره ردیف: <5>

شماره نسخه: <7836>

نام اثر: الاکلیل = کتاب الاکلیل

موضوع: پزشکی

زبان: عربی

گزارش متن: دستوراتی طبّی و بهداشتی برای سلامتی و حفظ الصحّة بدن انسان در پانزده باب است. بنابر مصادر موجود و در دسترس، در سرچشمه‌ها نسخه دیگری از این اثر گزارش نشده است، چنانکه نه بروکلمان در تاریخ ادبیات عرب و نه سزگین در تاریخ نگارشهای عربی و نه حتّی مرحوم دکتر محمود نجم‌آبادی در مؤلفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی نسخه‌ای معرّفی نشده است و به نظر می‌رسد این اثر و نسخه منحصر بفرد بوده که از این نظر بسیار حائز اهمیت می‌باشد. عناوین ابواب پانزده‌گانه این اثر، عبارتند از:

ـ الباب الأوّل فی السواک والسفوفات فی کلّ فصل (3ب)؛

ـ الباب الثانی فی الحمام و منفعته و وقت الحاجة إلیه و ما یدبرّ به فی کلّ وقت (7 الف)؛

ـ الباب الثالث فی الصولجان و الطبطاب و منفعتهما و المضّرة فی الإکثار منهما (10ب)؛

ـ الباب الرابع فی البخور و أنواعه و انتفاع البدن به و بأنواع الطّب من کلّ فنّ (11ب)؛

ـ الباب الخامس فی الأکل و مقداره و ما یجب أن یعقب و یضادّ فی کلّ طعام (12ب)؛

ـ الباب السادس فی القیلولة و النوم و حاجة البدن إلیهما و منفعته بهما و المضرّة بترکه (14ب)؛

ـ الباب السابع فی الشراب و کمیته و ما یشرب من کلّ صنف منه و ما یثقل به صاحب کلّ مزاج علیه (16 الف)؛

ـ الباب الثامن فی الفواکه و ما یتناول بعقب أکل کلّ صنف منها لدفع عوارضها (17 الف)؛

ـ الباب التاسع فی الجماع و المنفعة منه و المضرّة من الولوع به سبب العضو الرئیس (23ب)؛

ـ الباب العاشر فی الموسیقار و سبب ترکیبه (26 الف)؛

ـ الباب الحادی عشر فی ذکر اللباس و أنواعه فی کلّ حین ... (28ب)؛

ـ الباب الثانی عشر فی الفصد و الحجامة و العلق (30 الف)؛

ـ الباب الثالث عشر فی الجوارشنات و المعجونات و السفوفات النافعة لأنواع العلل (33ب)؛

ـ الباب الرابع عشر فی الأدویة و المعجونات و السفوفات المسهلة النافعة لکلّ فصل و حین (36ب)؛

ـ الباب الخامس عشر فی الأدویة النافعة القامعة للسموم القائلة ممّا یؤخذ قبلها و بعدها (38ب).

 آغاز: <بسملة، قال أبوبکر بن محمّد بن زکریا الرازی إنّ الأرواح البسیطة هی مألوفة غیر متنافرة عن إشکالها إلاّ بالقوالب الجسمانیة ... فأوّل ما نبدأ به ممّا یأتی شرحه و بیانه من ذلک، السواک، دخول الحمام ... و الحجامة و ذاک إنّنی أشرح الجمیع ... و قد سمـیت هذا الکتاب کتاب الأکلیل، أعان الله علی مقصدی، فیه عوناً یبلغ المحبّة و السلامة و العافیة بمنّه و حسن توفیقة ...، الباب الأوّل نذکر فیه السواک و منفعته و الأشجار التی تتّخذ منه المساویک فی کلّ  فضل ...>.

انجام: <... و حبّ الغار من کلّ واحد جزء و یدقّ ناعماً و یعجّن بالعسل الشربة منه مثقال بماء فاتر علی الریق، تمّ کتاب الأکلیل و الحمدلله حقّ حمده و صلوته علی خیر خلقه محمّد و آله الأکرمین و سلامه>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ مُعرب (عناوین ثلث)، نام کاتب: ابوالبرکات حکیم، تاریخ کتابت: سال 956هـ، محلّ کتابت: [ری] آستانه حضرت عبدالعظیم الحسنی؟ع؟، عناوین و نشانی‌ها: قرمز ومشکی، نوع کاغذ: شرقی ضخیم نخودی، تعداد برگ: 41س، تعداد سطر: میانگین 11س، اندازه متن کتاب: 5/16×5/14 سانتیمتر، اندازه جلد: 24×5/18 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج مشکی با ترنج ضربی زمینه گل و بوته و نگاره‌های اسلیمی؛ رقم کاتب: <کتبه الفقیر إلیه سبحانه و تعالی أبوالبرکات الحکیم، غفر له، و وافق الفراغ من نسخه فی ظهر الاثنین رابع شهر رجب المرجب سنة 956 در آستانه متبرکه حضرت عبدالعظیم علیه التحیة و السلام، این نسخه تمام شد>.

ویژگی‌های نسخه: نسخه‌ای است بسیار نفیس و ارزنده که به نظر می‌رسد منحصر بفرد بوده باشد. این نسخه با نسخه‌ای که در زمان کتابت (956هـ) موجود بوده، مقابله گردیده است و همچنانکه در پایان کتاب چنین آمده است: <قوبل بحسب الجهد و الطاقة>. این نسخه درحاشیه تصحیح گردیده و حاشیه نویسی مختصری با نشان <12> دارد. آثار رطوبت دیدگی  بر لبه برخی اوراق مشاهده می‌شود که البته آسیبی به متن وارد نشده است. روی آغازین برگ نسخه، تملّک <محمّدزمان بن عطاء الله حسینی طبیب> در سال 1044هـ در دارالسلطنه قزوین، همراه مُهر هشت گوش <عبده محمّدزمان الحسینی> و نیز هدیه (هبه) این نسخه به فرزند خویش <محمّد مومن> آمده است؛ همچنین مُهر هشت گوش کاتب نسخه با عبارت <العبد ابوالبرکات>، که در انجام نسخه نیز تکرار شده همراه مُهری گرد با متنِ <الفقیر إلی الله الغنی ... شهاب‌الدین علی الحسینی> دیده می‌شود. در برگ آغاز همچنین ابیاتی در مدح امیرالمؤمنین علی؟ع؟ از میر قانعی کاشی با این مطلع:

یا حیدر صفدر تو شه آگاهی           مثل تو کسی نیست تو سرّ اللهی

آمده است. در انجام نسخه نیز، تسبیحاتی مختصّ انبیاء؟عهم؟ با تاریخ دهم محرم الحرام سال 959، نیز تعویذی برای فتح اللسان به انضمام یک رباعی با مطلع:

 

سال وفال وحال ومال واصل ونسل وتخت وبخت

بادت انــــــــــــدر پادشاهی برقرار و بر دوام

آمده که در ماه رجب 957 نگارش یافته است.

منابع پژوهش: سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج3، ص406؛ نجم‌آبادی، محمود، مؤلفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، ص273؛

Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. III, p. 292.

•••

شماره ردیف: <6>

شماره نسخه: <4/667>

نام اثر:  برء الساعة = کتاب برء الساعة

موضوع: پزشکی

زبان: عربی

گزارش متن: کتابِ طبّی موجز متداول و مشهوری در 23 باب (در برخی نسخ 24 باب) در درمان سریع بیماری‌ها است که به نام ابوالقاسم عبدالله بن ابوعلی محمّد بن یحیی عبیدالله بن یحیی بن خاقان وزیر منصور، تألیف گردیده و سال نگارش آن هم بنابرگفته نجم‌آبادی، بین سال‌های 312-313هـ . بوده است و چنانکه تاریخ مذکور صحیح بوده باشد با توجه به تاریخ وفات قطعی رازی در سال 311هـ . برای وی صحّت نخواهد داشت. برخی بر این عقیده‌اند که برء الساعة آخرین کتابی است که رازی از خامه خود بیرون داده و بر این مبنا، چنانکه اسم اثر نیز گواه است، برء الساعة نخب تجاربِ طبّی تمامی عمر رازی خواهد بود.

رازی در مقدّمه اثر (نسخه مورد گفتگو فاقد مقدمه) می‌گوید: <در محضر وزیر (فخرالدین) بودم و عدّه زیادی از اطبّاء و متطبّبین که آمد و شد می‌نمودند از طبّ و طبابت سخن می‌راندند و هر کدام به میزان علم و دانش خود در معالجه مریض گفتگو می‌کردند؛ وزیر دریافت که علل بیماری مدتها جمع می‌شود و ممکن است آناً برطرف گردد، اطبّایی که در آنجا حضور داشته تعجب کردند برای آنکه منظور آنها از آمد و شد به نزد بیمار را برای اخذ چیزی می‌دانستند؛ لذا وزیر از من سؤال نمود که آیا ممکن است کتابی تألیف کنی که جمیع بیماری‌ها را در آن واحد بهبودی دهد؟ من هم به منزل مراجعت نموده و این کتاب را تألیف و نام آن را برءالساعة نهادم و آن مثل کتاب السّر در صنعت طبّ است، چرا که در این کتاب جمیع دستوراتِ طبّی و بیماری‌هایی را که در آن واحد فوری معالجه می‌شوند از فرق تا قدم ذکر نمودم>.

ابواب 23گانه اثر (برخی نسخ دارای 24 باب و نسخه مورد گفتگو نیز فاقد دو باب اخیر) عبارتند از[10]:

ـ الباب الأوّل فی الصداع (دردسر)، الباب الثانی فی الشقشقیه (درد شقشقیه)، باب الثالث فی الصرع (غش)، الباب الرابع فی الزکام (زکام و نزله)، الباب الخامس فی هیجان العین (درد چشم)، الباب السادس فی وجع الأسنان (درد دندان)، الباب السابع فی قطع الأسنان (تدبیر کندن آسان دندان بدون استفاده از کلبتین)، الباب الثامن فی البخر (بدبوئی دهان)، الباب التاسع فی الخوانیق (خنّاق)، الباب العاشر فی العلق (چسباندن زالو به حلق)، الباب الحادی عشر فی الطنین فی الأذن و الذوی (امراض گوش)، الباب الثانی عشر فی الرعاف (خون آمدن بینی)، الباب الثالث عشر فی القولنج، الباب الرابع عشر فی البواسیر، الباب الخامس عشر فی النواصیر، الباب السادس عشر فی الجراحات العتیقه، الباب السابع عشر فی الجراحات الطریة، الباب الثامن عشر فی وجع الأعضاء، الباب التاسع عشر فی خروج المقعد، الباب العشرون فی الخلفة (بدبو شدن دهان روزه دار)، الباب الحادی و العشرون فی عِرق النَسا، الباب الثانی و العشرون فی الجرب، الباب الثالث و العشرون فی حرق النار، و الباب الرابع و العشرون فی الاعتاء و التعب (خستگی).

باید توجّه داشت که نظر به اهمیت اثر نزد اطبّاء و نیز موجز بودن، فراوان تکثیر گردیده است لذا امروزه نسخه‌های متعددی از آن در کتابخانه‌های داخلی و خارجی بر جای مانده است. این اثر نخستین بار در مجلّه مشرق (بیروت)، ش6 (1902م)، صص395-402، سپس در سال 1288هـ به اهتمام میرزا سید محمّدرضی طباطبایی سمنانی (جدّ اعلای دکتر صحّت طباطبایی) در تهران و همچنین سال 1936 در قاهره و نیز در سال 1333ش با عنوان کتاب البرء الساعة یا معالجات فوری در اصفهان (با ترجمه فارسی) و سرانجام در سال 1334ش به همراه کتاب من لا یحضره الطبیب رازی در تهران به چاپ رسیده است. این اثر همچنین به زبان‌های دیگر ترجمه شده که ازآن جمله ترجمه‌های فارسی آن است، رساله تحفه شاهی ترجمه میرزا سید احمد بن محمّدحسین شریف تنکابنی، حکیم باشی فتحعلی‌شاه قاجار که با افزودن 7 باب دیگر آن را به 30 باب رسانده است؛ باید افزود که ترجمه تنکابنی در سال‌های 1297هـ (تجدید چاپ سال‌های 1304 و 1317هـ) در تهران به چاپ رسیده است؛ از این اثر همچنین نسخه‌ای خطّی در این کتابخانه بزرگ به شمـاره <9537> نگهداری می‌شود. ترجمه اثر به زبان اردو از سوی قطب شاه در سال 1308هـ/ 1889م در لکنهو، ترجمه فرانسوی آن همراه متن عربی توسّط پطرس گیگ[11] در سال 1903م با عنوان معالجه در یک ساعت[12] در مجله Janus  (پاریس)، ش8، صص363-370، 411 و 418 به چاپ رسیده است. یادآور می‌شویم چند ترجمه فارسی از برء الساعة در همین کتابخانه عامره به شماره‌های <4/7409، 6/8435 و 4/10017> موجود است که مترجمان آن‌ها شناخته نشده است.

گفتنی است که متن کامل این اثر، از سوی سید رضی‌الدین علی بن موسی، حسنی حلّی مشهور به <ابن طاووس> (د. 664هـ) در کتاب امان الأخطار گنجانده شده است.

آغاز: <بسملة، قال محمّد الزکریا الرازی، علیه الرحمة و الغفران: و لما یکن برء فی الساعة ذکرت عضواً أو ترکت عضواً ما یمکن براءه فی ساعة واحدة فمن ذلک الصداع من مقدم الرأس و ما یلی الجبهة فإنّ ذلک من فصل الدم، علاجه ...>.

انجام: <... عِرق النَسا، النسا هذه علّة عظیمة کثیر الخطر یتلف بینهم الخلق لقلة معرفتهم بها ...، علاجه أن یؤخذ صبر سقوطری و إهلیلج أصفر و السورنجان ...، الجرب یحرق اللفت إلی أن صار رماداً ...> افتاده.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، نام کاتب: [سیف‌الدین محمود بن محمّد مقیم طبیب گیلانی الاصل تبریزی المسکن (76ب)]، تاریخ کتابت: [سال 1119هـ .]، محلّ کتابت: [دار الارشاد اردبیل]، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، نوع کاغذ: فرنگی نخودی، تعداد برگ: 4گ (76ب ـ 79ب)، تعداد سطر: 17س، اندازه متن کتاب: 12×5/5 سانتیمتر، اندازه جلد: 5/17× 11 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای روشن (یک‌لایی) مجدول با ترنج و سرترنج ضربی زمینه گل و بوته و نگاره‌های اسلیمی.

ویژگی‌های نسخه: این نسخه در حاشیه تصحیح شده است؛ در هامش برخی برگ‌ها، ابیاتی به زبان فارسی با مطلع:

نمی‌گردد مگر در صیدگاه دل شکار من            نمی‌دانم بهر جانب چو می‌تازد سوار من

آمده است که قاعدتاً به همراه سایر اشعار نگاشته شده در لابلای برگ‌ها و هامش این نسخه، طبیعتاً بایستی در فهرست‌نگاری کتابخانه مورد توجه قرار می‌گرفت.  رطوبت دیدگی اندکی بر فراز و لبه‌های زیرین برگ‌ها قابل مشاهده است. در انجام نسخه چند مُهر بیضی شکل با سجع <رضا قلی>، <محمود بن محمّد بن هادی> که ممکن است کاتب نسخه باشد، و یک مهر ناخوان دیگر دیده می‌شود. در هامش برگ انجام نیز بخشی از دعای توسّل با آغاز: <اللهمّ إنّی أسئلک و أتوجّه إلیک بنبیک نبّی الرحمة محمّد؟ص؟ ...> آمده است که البته باقی دعا به جهت افتادگی انجام نسخه، افتاده است. پس از اتمام رساله، بین برگ‌های <80 الف ـ 88ب> تاریخ تولّدهای زیاد، فوائد تاریخی و نیز ابیاتی نغز به زبان‌های فارسی و ترکی آمده که قابل توجه و بررسی است.

منابع پژوهش: طهرانی، آقابزرگ، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج3، ص84؛ نجم‌آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، صص152-158 و 316-317؛ سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج3، صص388-389؛ مشار، خانبابا، فهرست کتاب‌های چاپی فارسی، ج1، صص1277-1278؛ صالحیه، محمّدعیسی، المعجم الشامل التراث العربی المطبوع، ج3، ص10؛ بروکلمان، کارل، تاریخ الادب العربی، القسم الثانی3-4، صص688-689؛

Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. III, pp. 284-285; Brockelmann, C., Geschichte der Arabischen Litterature (GAL), Vol. I, pp. 269-270 & Vol. I, Supp., pp. 419-420.

•••

شماره ردیف: <7>

شماره نسخه: <48/7036>

نام اثر: نسخه دیگری از برء الساعة (2)

آغاز: <بسملة، الحمدلله ربّ العالمین و صلواته علی خیر خلقه محمّد و آله أجمعین، هذا کتاب ...، قال أبوبکر کنت عند الوزیر أبی‌القسم ابن عبدالله، فجری بحضرته ذکر شیء من الطبّ و یحضر به جماعة ممّن یدّعیه فیکلّم کلّ واحد منهم فی ذلک بمقدار ما بلغ علمه حتّی یتّم برء العلیل فسمع جماعة کلامه من حضر من المتطبّبین کلّ ذلک یریدون به کثرة الذهاب و المجی إلی العلیل واحد المشی منه فعرفت الوزیر أنّ من العلل ما یجتمع فی أیام و یبرأ فی ساعة واحدة فتعجبّوا من ذلک فسألنی الوزیر أن أؤلّف فیه کتاباً یشتمل علی جمیع التی یبرأ فی ساعة فبادرت إلی منزلی وعملت هذا الکتاب و اجتهدتُ فیه و سمیته کتاب برء الساعة و هو مثل کتاب السرّ فی الصنعة لأنّ هذا الکتاب هو دستور الطبّ ...>.

انجام: <.. فی الإعتاء و التعب قد یکون الرجل ...، علاجه أن یأخذ ماءً حارّاً شدید الحرارة فیطرح فیه کفّ ملح و یضع أطرافه فیه ساعة فإنّه یسکن فی الوقت و إذ قد بینا علی قصدنا إلیه فنقول لا حول و لا قوة إلاّ بالله العلی العظیم>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، نام کاتب: نامعلوم، تاریخ کتابت: سده 11هـ، عناوین و نشانی‌ها: مشکی، نوع کاغذ: فرنگی نخودی، تعداد برگ: 2گ (323 الف ـ 324ب)، تعداد سطر: 24س، اندازه متن کتاب: 22×5/10 سانتیمتر، اندازه جلد: 31×5/18سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای روشن، ضربی، مجدول، دارای ترنج و سرترنج زمینه گل و بوته و نگاره‌های اسلیمی.

ویژگی‌های نسخه: این نسخه درحاشیه تصحیح  شده است. مختصری از آثار رطوبت دیدگی برفراز برگ‌ها قابل مشاهده است.

•••

 

شماره ردیف: <8>

شماره نسخه: < 5/8720>

نام اثر: نسخه دیگری از  برء الساعة (3)

آغاز: <... مانند نسخه شماره 48/7036>.

انجام: <... فی الماء الحارّ الشدیدة الحرارة و یترک فیه أطرافه ساعة فانّه یسکن الحال دواء؛ ألّفه أندروماخس حبّ الفار حنطبانا مر قسط من کلّ واحد ستّة ...، السوداوی نصف مثقال و الاختلاط الدهن مثقال و لاسترخاء الأعصاب أربعة مثاقیل؛ تمّت و بالیمن و البرکت عمّت>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، نام کاتب: نامعلوم، تاریخ کتابت: [سال 942هـ (13 الف)]، عناوین و نشانی‌ها: مشکی، نوع کاغذ: شرقی نخودی نازک، تعداد برگ: 5گ (80ب ـ 84 الف)، تعداد سطر: 19س، اندازه متن کتاب: 5/11× 5/5 سانتیمتر، اندازه جلد: 17×5/10 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج دو رو بدون لایی؛ زرشکی روشن، مجدول با عطف تیماج قهوه‌ای روشن.

ویژگی‌های نسخه: این نسخه در حاشیه تصحیح گردیده و نسخه بدل‌ها بانشان <خ> درج شده است. حاشیه نویسی اندکی نیز دارد. در انجام نسخه نقل قول‌هایی از برخی اطبّاء حکمای یونان باستان از جمله جالینوس آمده است، از جمله عبارات: <قال جالینویس، الحرکة المعتدلة قبل الاغتذاء من أعظم الخیرات فی حفظ الصحّة و ترک الحرکة و الدعة بعده من أعظم الآفات> و <قال جالینوس، علیک من الطعام ماحدث و من الشراب ما عتق>.

•••

شماره ردیف: <9>

شماره نسخه: <5/11867>

نام اثر: نسخه دیگری از  برء الساعة (4)

آغاز: <... مانند نسخه شماره 48/7036>.

انجام: <... مانند نسخه شماره 48/7036>>

گزارش نسخه: نوع خط: نستعلیق، نام کاتب: نامعلوم، تاریخ کتابت: سال 1038هـ، عناوین و نشانی‌ها: قرمز و مشکی، نوع کاغذ: شرقی نخودی ضخیم، تعداد برگ: 4گ (108ب ـ 111 الف)، تعداد سطر: متعدد، اندازه متن کتاب: 5/16× 8 سانتیمتر، اندازه جلد: 5/23×5/13 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای، مجدول باترنج، سرترنج و لچک ترنج گل و برگ زمینه زرین با طرح اسلیمی؛ عطف تیماج آجری.

ویژگی‌های نسخه: بخش فرودینِ برگ‌ها آثار رطوبت دیدگی مشهود است. این رساله در ضمن نسخه‌ای (= مجموعه نفیسی) درج شده که مرحوم آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی؟رح؟، همچون تعدادی نسخه‌های دیگر، در مقابل انجام نماز و روزه استیجاری، خریداری نموده‌اند و این عشق شدید در حالی بوده که به جهتِ تهیه آن حتّی از غذای حداقلی نیز چشم پوشی نموده و چنانکه در عبارات ذیل هویداست برای رسیدن به این نسخه‌ها حتّی گرسنگی را نیز برجان می‌خریده‌اند تا این نسخه‌ها از سوی اجانب، بخصوص انگلیسی‌ها، غارت نشود! رحمت و رضوان الهی بر او باد که با ایثار وجود خویش، این مواریث عظیم اسلامی ـ شیعی را با مشقّتِ تمام و بذل جانش، گردآوردی کرد و به نسل‌های آینده اهدا نمود؛ دستخط آن مرحوم روی برگ آغازین این مجموعه چنین ثبت شده است: <بسمه تعالی، مجموعة طبیة فیها برء الساعة لمحمّد بن زکریا المتطبّب الرازی و رسائل أخری اشتریتُها فی کربلاء المشرفّة بثلاث روبیات و لم أملک یومئذ درهماً فأجرت نفسی الصلوة لأخی المرحوم الحاج مهدی الطهرانی ستّة أشهر، حرّره شهاب‌الدین الحسینی المرعشی النجفی فی حالة الجوع لم أتّعش البارحة و لم أتّغذ بعد، سنة 1341هـ>.

•••

شماره ردیف: <10>

شماره نسخه: <1/12657>

نام اثر: نسخه دیگری از برء الساعة (5)

آغاز: <... مانند نسخه شماره 48/7036>.

انجام: <... مانند نسخه شماره 48/7036>.

گزارش نسخه: نوع خط: نستعلیق و شکسته نستعلیق، نام کاتب: محمّدقاسم بن غلامعلی طبیب، تاریخ کتابت: نیمه سده 11هـ، عناوین و نشانی‌ها: مشکی، نوع کاغذ: شرقی نخودی نازک، تعداد برگ:3گ (10ب ـ 12 الف)، تعداد سطر: مورّب و چلیپا (حدوداً 30 سطری)، اندازه متن کتاب: 15×5/8 سانتیمتر، اندازه جلد: 19× 11سانتیمتر، نوع جلد: تیماج زرشکی، مجدول به ترنج و سرترنج ضربی زمینه گل و بوته؛ رقم کاتب: <تمّ  بالخیر علی أفقر عبادالله إلی معبوده، محمّدقاسم ابن غلام علی الطبیب، حامداً لله تعالی مصلّیاً علی رسوله و آله مسلّماً مستغفراً، اللهمّ اجعله خالصاً لوجهک الکریم>.

ویژگی‌های نسخه: این نسخه در حاشیه تصحیح گردیده است. لبه‌های برگ‌ها اندکی رطوبت دیده است، البته متن آسیب چندانی ندیده است.

•••

شماره ردیف: <11>

شماره نسخه: <11/14362>

نام اثر: نسخه دیگری از برء الساعة (6)

آغاز: <... مانند نسخه شماره 48/7036>.

انجام: <... علاجه أن یبلّ الأعضاء بماء الملح الحارّ فیبرأ و الله الموفّق>.

گزارش نسخه: نوع خط: نستعلیق، نام کاتب: نامعلوم، تاریخ کتابت: سده 11هـ، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، نوع کاغذ: شرقی، تعداد برگ: 3گ (51ب ـ 53 الف)، تعداد سطر: 17س، اندازه متن کتاب: 8×5 سانتیمتر، اندازه جلد: 5/19×13 سانتیمتر، نوع جلد: مشمّع (گالینگور) مشکی، عطف و گوشه چرم زرشکی.

ویژگی‌های نسخه: عبارات نسخه در متن و حاشیه نگارش یافته است. در پایان رساله، فایده‌ای در موضوع <قدَر> از میرسید شریف جرجانی نقل شده است.

•••

شماره ردیف: <12>

شماره نسخه: <6/15014>

نام اثر: نسخه دیگری از برء الساعة (7)

آغاز: <... مانند نسخه شماره 48/7036>.

انجام: <... مانند نسخه شماره 48/7036>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ خفی، نام کاتب: خضر غریب [برگ 233]، تاریخ کتابت: سده 13هـ، عناوین و نشانی‌ها: مشکی، نوع کاغذ: فرنگی، تعداد برگ: 2گ (240ب ـ 241ب)، تعداد سطر: 29س، اندازه متن کتاب: 16×10 سانتیمتر، اندازه جلد: 21×14 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج زرشکی فرسوده.

ویژگی‌های نسخه: این نسخه در حاشیه تصحیح گردیده است و اندکی حاشیه نویسی نیز دارد. روی دو برگ نسخه آثار رطوبت دیدگی مشاهده می‌گردد. پس از رساله دو مهر بیضی ناخوانا آمده است.

•••

شماره ردیف: <13>

شماره نسخه: <3/15436>

نام اثر: نسخه دیگری از برء الساعة (8)

آغاز: <... مانند نسخه شماره 48/7036>.

انجام: <... مانند نسخه شماره 48/7036>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، نام کاتب: نامعلوم، تاریخ کتابت: سده 13هـ، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، نوع کاغذ: فرنگی، تعداد برگ: 3گ (211ب ـ 213ب)، تعداد سطر: 22س، اندازه متن کتاب: 14×9 سانتیمتر، اندازه جلد: 22×15 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج مشکی.

ویژگی‌های نسخه: در حاشیه تصحیح گردیده و دارای اندکی حاشیه نویسی است. در پایان رساله، چند دستورالعمل پزشکی آمده است.

•••

شماره ردیف: <14>

شماره نسخه: <7/15564>

نام اثر: نسخه دیگری از برء الساعة (9)

آغاز: <... مانند نسخه شماره 48/7036>.

انجام: <... فیطرح فیه کفّ ملیح و یضع أطرافه فی ساعة فإنّه یسکّن فی الوقت و إذا آتینا علی ما قصدناه إلیه فیقول لاحول و لاقوّة إلا بالله العلی العظیم، مجرّب>.

گزارش نسخه: نوع خط: شکسته نستعلیق، نام کاتب: نامعلوم، تاریخ کتابت: سده 13هـ، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، نوع کاغذ: شرقی، تعداد برگ: 6گ (146ب ـ 151 الف)، تعداد سطر: 12س، اندازه متن کتاب: 5/11×6 سانتیمتر، اندازه جلد: 5/16×11 سانتیمتر، نوع جلد: دو رو تیماج (برون قهوه‌ای ضربی مجدول و درون قرمز).

ویژگی‌های نسخه: حاشیه نویسی اندکی با نشان <12> دارد.

•••

شماره ردیف: <15>

شماره نسخه: <3/8759>

نام اثر: التجارب = کتاب التجارب

موضوع: پزشکی

زبان: عربی

گزارش متن: کتابی با عناوین <شکت امراة، شکی رجل ...، أمرها، أمره، قال و ...> در باب تجاربِ علم پزشکی است که در 31 <فصل> یا <باب> و تمامی آن فصول هم در درمان بیماری‌هاست. بر پایه مقدّمه نسخه کتابخانه ملّی ملک در تهران (شمـاره 4573) شاگردِ رازی، هنگامی که از رازی سؤال‌هایی پزشکی می‌شده است، می‌شنیده و به همراه جوابِ رازی یادداشت می‌نموده است، گو اینکه همو آن را جمع آوری نموده است! کتاب التجارب اثری است بسیار نفیس و کم نسخه که بر اساس یافته‌های دکتر فؤاد سزگین، تاکنون تنها 4 نسخه از این اثر در فهرست‌های کتابخانه‌های جهان گزارش شده است. باید افزود که نسخه مورد گفتگو، به لحاظ قدمت در ایران دومین نسخه بعد از نسخه کتابخانه ملّی ملک (با کتابت 1004هـ و تنها با دو سال تأخیر در تاریخ استنساخ) و سومین نسخه مهم در سطح کتابخانه‌های جهان است. باید دانست که این اثر مهم، در فهرست‌نگاری نخستین از قلم افتاده و اینک برای نخستین بار، در این کتاب‌شناسی، معرّفی می‌گردد[13].

عناوین ابواب این اثر ارزشمند (نسخه مورد گفتگو فاقد باب بیستم به بعد) چنین است:

1. باب فی الصداع و الشقیقة (113 الف)؛ 2. [باب فی علل الدماغ][14] ؛ 3. باب فی السرسام و الشوصة (121ب)؛ 4. باب فی المالیخولیا (121ب)؛ 5. [باب] فی الدور (123ب)؛ 6. باب فی أنواع الرمد (123ب)؛ 7. باب فی الزکام و مایعرض فی الانف (128 الف)؛ 8. باب فی أوجاع الأذن و مایعرض فیها ضیق الحلق (129 الف)؛ 9. باب فی أوجاع الفم و الحلق و الشفه و الأسنان و مایعرض فیها (129ب)؛ 10. باب فی أوجاع الصدر و مایعرض فیها (131ب)؛ 11. باب فی أوجاع المعدة و مایعرض فیها ضعف المعدة (137الف)، 12. باب فی أوجاع الکبد و مایعرض فیها ورم (142ب)؛ 13. [باب فی الخفقان المفرد و المرکّب] ،[15] 14. باب [فی] أوجاع الطحال و مایعرض فیها ورم الجنب الأیسر (144 الف)؛ 15. باب فی الاستسقاء [و] ورم فی البطن (144ب)؛ 16. باب فی أوجاع الجنب و الخاصرة و المنکبین (146الف)؛ 17. باب فی الخلفة و الزحیر و المغص و إسهال ذریع (148ب)؛ 18. باب فی القولنج وما یشبهه یبس الطبیعة (154 الف)؛ 19. باب فی أوجاع الأرحام و ما یعرض فیها حرقة القُبُل (160 الف)؛ 20. باب فی أوجاع الکلی و المثانة و القضیب عسر البول مع الدم و الحرقة (163ب) ؛[16] [21. باب فی البواسیر و النواصیر؛ 22. باب فی أوجاع المفاصل و النقرس و الخام فی الأعضاء؛ 23. باب فی الریاح؛ 24. باب فی الخنازیر و الأورام و الثبور؛ 25. باب فی الشری و البترات؛ 26. باب فی الجرب و الحکّة؛ 27. باب فی البرص و البهق و القوابی و السعة و الثآلیل؛ 28. باب فی السقطة و الضربة علی الرأس و سایر البدن؛ 29. باب فی شیب البهایم و الإنسان؛ 30. باب فی الحمیات و الجدری و الحصبة؛ 31. باب فی إخراج الدم و بعده أقاویل مختلفة].[17]

باید افزود دکتر فؤاد سزگین، بر این باور است که شاید کتابِ لاتینی Liber Experiment Rasis از همین کتاب التجارب الگو گرفته و به لاتینی ترجمه شده باشد. از این اثر، یک ترجمه ترکی با لهجه عثمانی با عنوان ترجمه معالجات و مجربات لزکریا الرازی، به امر سلطان عثمانی محمود دوم (حکـ . 1223-1255هـ) از عربی به ترکی برگردانده شده است؛ نسخه‌هایی از این ترجمه در کتابخانه ولی‌الدین[18] در استانبول ـ ترکیه، به شماره <2487> و کتابخانه عمومی چوروم ـ ترکیه، به شماره <2909> موجود است.

آغاز:[19] افتاده <... 16. فی أوجاع الجنب و الخاصرة و المنکبین؛ 17. فی الخلفة و الزحیر و المغص ...[الـ]باب [الأوّل] فی الصداع و الشقیقة، شقیقة مع إلتهاب و دوی الأذن؛ شکت إلیه امراة شقشقیة من الجانب الأیسر و إذا تهوعت یکون فیه مرار و تشریح إلی  القی ...>.

انجام: <... (163ب) 20. باب فی أوجاع الکلی و المثانة و القضیب عسر البول مع الدم و الحرقة ...>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، نام کاتب: نامعلوم، تاریخ کتابت: [سال 1006هـ  (82ب)]، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، نوع کاغذ: شرقی نخودی نازک آهار مهره، تعداد برگ: 51گ (113 الف ـ 163ب)، تعداد سطر: 23س، اندازه متن کتاب: 13×5/7 سانتیمتر، اندازه جلد: 19×5/13 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای با ترنج زمینه گل و بوته.

ویژگی‌های نسخه: نسخه‌ای بسیار نفیس و كمياب است. این نسخه در حاشیه تصحیح گردیده و در برخی برگ‌ها حاشیه‌نویسی‌هایی دارد. بر لبه‌های برگ‌های آغازین نسخه، اندکی از آثار رطوبت‌دیدگی مشاهده می‌گردد. لبه برگ‌ها، آسیب دیده بوده که به همراه جلد آن در واحد مرمّت کتابخانه، ترمیم گردیده است. تاریخ کتابت، به قرینه رساله نخست (برگ 82ب) این مجموعه ارزشمــند، نگاشته شده است. همانگونه که در متن فوق اشارت رفت، نسخه مورد گفتگو، فاقد برگِ نخست و از باب بیستم به بعد هم افتاده است و البته یک یا دو برگی هم پس از برگ <116ب> از میان برگ‌های نسخه، افتاده است.

منابع پژوهش: نجم‌آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، صص140-144؛ سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج3، صص397-398؛

Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. III, p. 289.

•••

شماره ردیف: <16>

شماره نسخه: <1/6876>

نام اثر: تفسیر فصول بقراط = المرشد = الفصول فی الطبّ = فصول ابقرط

موضوع: پزشکی

زبان: عربی

گزارش متن: فصول ابقراط اثری مشهور و متداول است در علم طبّ، تألیف پزشک نامدار یونان باستان و پدر علم پزشکی، بقراط حکیم <هیپوکراتسی> (د. حدود سال 370 ق م) است. این اثر در زمان مأمون از سوی حنین بن اسحاق به عربی ترجمه گردیده است و از آن (فصول ابقراط) نسخه‌ای نیز به شماره <4/12657> در همین کتابخانه عامره موجود است.

باید افزود بنا به گفته محمّدزکریای رازی، چون کتاب  فصول ابقراط [گویا همین ترجمه حنین بن اسحاق] را از حیث عدم نظم و تفصیل برای طالبین دانش و معلّمین مشکل دیدم، از این جهت بر آن شدم که این کتاب را تنظیم [و تفسیری] کنم تا مدخلی در صناعت طبّ شود>. بنا به نوشته استاد فؤاد سزگین، رازی در این کتاب عمدتاً به موضوع و مضمون فصول ابقراط، بیشتر به جنبه طبّ نظری توجه دارد و تا حدودی خواسته نقایصِ کتابِ بقراط را برطرف سازد و ابهامات آن را روشن کند. رازی کتاب خود را در 29 فصل نگاشته و در آن از سرچشمه‌های بسیاری، از جمله آثار خویش یاد نموده است؛ برخی از آن منابع و مصادر عبارتند از: <الشکوک علی جالینوس (3ب)، دفع مضارّ الأغذیة (16 الف)، رسالة فی الشراب (22ب)، جوامع العلل و الأعراض (25ب)، تقاسیم کتاب العلل و الأعراض (25ب)، کتاب الباه (23 الف)، الجامع الکبیر (29 الف و 24ب)، رسالة فی النبض (30ب)، استعمال الإسهال فی ابتداء الحمیات (37 الف)، رسالة فی سمع الکیان (42 الف) و...؛ رازی همچنین در این اثر، از برخی آثار جالینوس و دیگران نیز یاد کرده که تعدادی از آن آثار عبارتند از: کتاب الأدویة المفردة (11 الف)، کتاب مغنس (29 الف)، کتاب اصطفز (29 الف)، کتاب أرسیاوس (29 الف)، کتاب البحران و أیامه (29 الف و 37 الف)، کتاب البحران فی علاج الحمیات (37 الف)، رسالة فی النبض در 16 مقاله (30ب)، رسالة فی صور التنفّس (31ب)، کتاب أدوار الحمیات (37 الف)، کتاب حلیة البرء (37 الف)، تقدمة المعرفة لبقراط (37 الف)، أزمان الأمراض (37 الف)، کتاب فی تدبیر الغذاء لبقراط (37 الف)، کتاب ماء الشعیر لجالینوس (37 الف)، کتاب تدبیر الغذاء فی الأمراض الحادّة لجالینوس (37 الف)، کتاب أدوار الحمیات (37 الف) و ... .

عناوین این اثر ارزشمند عبارت است از: فصول فی الأسطقسات (1ب)، فصول فی ترکیب الأنسان (2ب)، فصول فی المزاج (4 الف)، فصول فی الأهویة (6 الف)، فصول فی المیاه و الثلج و الجمد(8ب)، فصول فی استخراج قوی الأدویة و الأغذیة (10 الف)، فصول فی الریاضة (11ب)، فصول فی الحمام (12ب)، فصول فی النوم و الیقظة (13ب)، فصول فی الحاجة إلی الغذاء و استعماله علی طریق الصواب (14 الف)، فصول فی الامتلاء (17 الف)، فصول فی  زیادة الأخلاط (17ب)، فصول فی الأدویة المسهلة (19 الف)، فصول فی استعمال القی و الأدویة المقیئة (19ب)، فصول فی إدرار البول (20ب)، فصول فی الأدویة المدرّة (20ب)، فصول فی إدرار الفضول (20ب)، فصول فی الشراب (21ب)، فصول فی الجماع (22ب)، فصول فی ترکیب الأدویة (23 الف)، فصول فی المرض و السبب و العرض المطلق الاُوَل (24ب)، فصول مجملة فی الاستدلال علی علل الأحشاء (25ب) فصول فی البول (27 الف)، فصول فی النبض (29 الف)، فصول فی التنفّس (30ب)، فصول فی البحران (31ب)، فصول فی أیام البحران (32ب)، فصول فی زمان المرض (33 الف)، فصول فی النضج (33ب) و فصول فی الحمیات (34 الف)، البته رازی فصل نهایی کتابِ خود را بسیار مفصّل‌تر بیان نموده است.

بنابر نوشته دکتر محمود نجم آبادی کتابِ المرشد رازی، نخستین بار در سال 1500 در شهر ونیز ایتالیا با نام آفوریسم[20] به زبان لاتینی ترجمه و منتشر گردیده است و نیز بخشی از این اثر (المرشد یا فصول بقراطِ رازی) نخستین بار به عنایتِ موریس کولنجت در مجلّه المشرق (بیروت)، س4، ش12 (1901م) و سپس متن کاملِ آن با تحقیق دکتر البیرزکی اسکندر در مجلّة معهد المخطوطات العربیة (قاهره)، مج7، ج1 (1961م/1380هـ) به چاپ رسیده است.

بر اصل این اثر، یعنی رساله فصول ابقراط (نوعاً ترجمه حنین بن اسحاق)، شروح متعدّدی نگاشته شده است و استاد سزگین در تاریخ نگارش‌های عربی و حاجی خلیفه در کشف الظنون به برخی از آنها اشاره نموده‌اند و در همین کتابخانه عامره نیز نسخی از برخی شروح مذکور موجود است، از آن جمله‌اند: شرح ابن نفیس (نسخه شمـاره  4685)، شرح عبداللطیف بغدادی (نسخه شماره 6617) و شرح مسعود گنابادی (نسخه شمـاره 11753) که البته شرح اخیری از نفاست خاصّی برخوردار است و در مصادر موجود، یادی از آن شرح نشده است و به نظر می‌رسد منحصر بفرد بوده ‌باشد.

پایان سخن اینکه نباید فصول ابقراط (ترجمه حنین بن اسحاق) و فصول بقراط (المرشد) محمّد بن زکریای رازی که وی آن را به صورت کلّی و به نحو دقیق و با اصلاحات و درج اضافاتِ متعدد، از نو بازنگاری و اصلاح نموده، اشتباه نمود ـ کما اینکه برخی از فهرست‌نگاران این اشتباه را مرتکب شده‌اند ـ هر چند اصل هر دو یکی و تألیفِ بقراط حکیم می‌باشد.

آغاز: <بسملة، قال محمّد ...؛ دعانی ما وجدت علیه فصول ابقرط من الاختلاط و عدم النظام و الغموض و التقصیر عن ذکر جوامع الصناعة کلّها أو جلّها ثمّ ما علمت من سهولة ...، لیکون مدخلاً إلی الصناعة ...؛ فصول فی الأسطقسات، الأسطقسات هی الأشیاء المرکّبات...>.

انجام: <... قد ذکرنا الکثیر مما حضرنا فی جمل الصناعة الطّب و جوامعه و بقی الأکثر و فیما ذکرنا و أرشدنا إلیه کفایة و ملامع و لواهب العمل[21] مستغیثاً به الحمد و الشکر بلانهایة کما هو أهله و مستحقّه، تمّ>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، نام کاتب: محمّد بن میر محمّدحسین، حسینی [پشت مشهدی کاشانی (138ب)]، تاریخ کتابت: سال 1284هـ، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، نوع کاغذ: فرنگی نخودی آهار مهره با مارک تجارتی <عقاب>، تعداد برگ: 51گ (1ب ـ 51 الف)، تعداد سطر: 15س، اندازه متن کتاب: 5/11×6 سانتیمتر، اندازه جلد: 18× 5/11سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای مجدول، با عطف تیماج قهوه‌ای تیره؛ رقم کاتب: <تمّ الرسالة فی ظهر یوم الخمیس من خامس شهر رمضان المبارک، علی ید محمّد بن میر محمّدحسین الحسینی من شهور سنة 1284>.

ویژگی‌های نسخه: حاشیه‌نویسی ناچیزی با نشان <ق> دارد. بر فراز برگ‌های نخستین، اندکی آثار چربی مشاهده می‌شود. برخی  لبه‌های برگ‌های نخستین نسخه، آسیب دیده است که البته از سوی بخش مرمّت کتابخانه ترمیم شده است. روی برگ آغاز نسخه مهر و امضای مرحوم آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی؟رح؟، بنیادگذار این کتابخانه عامره، دیده می‌شود.

منابع پژوهش: طهرانی، آقابزرگ، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج20، ص305؛ نجم‌آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، صص58-64 و 307؛ سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج3، ص388؛ بجنوردی، کاظم (زیرنظر)، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج12، صص383-385؛ حداد عادل، غلامعلی (زیرنظر)، دانشنامه جهان اسلام، ج3، صص615-617؛ صالحیه، محمّدعیسی، المعجم الشامل للتراث العربی المطبوع، ج3، صص14 و 615-617؛ بروکلمان، کارل، تاریخ الادب العربی، القسم الثانی3-4، ص688؛ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج2، صص1267-1269؛

Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. III, pp. 30-32.

•••

شماره ردیف: <17>

شماره نسخه: <3/12657>

نام اثر: نسخه دیگری از المرشد = تفسیر فصول بقراط (2)

آغاز: افتاده <... و فسادها بها، فصول فی الأهویة من أجل دوامنا فی إبقاء الصحّة و نفی الأمراض إلی موافقة الهواء المحیط بنا ... (29ب)، فصول فی المیاه و الثلج و الجمد ...>.

انجام: <... فیما ذکرنا و أرشدنا إلیه کفایة و بلاغ و لواهب العقل، مستغیثاً به الحمد و الشکر بلانهایة کما هو أهله و مستحقّه>.

گزارش نسخه: نوع خط: نستعلیق و شکسته نستعلیق، نام کاتب: [محمّدقاسم بن غلامعلی طبیب (12ب)]، تاریخ کتابت: سال 1053هـ، محل کتابت: دارالسلطنه اصفهان، عناوین و نشانی‌ها: مشکی، نوع کاغذ: شرقی نخودی نازک، تعداد برگ: 14گ (29 الف ـ 42ب)، تعداد سطر: چلیپا و مورّب (حدوداً 38س)، اندازه متن کتاب: 14×8 سانتیمتر، اندازه جلد: 5/18×11 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج زرشکی، مجدول، ضربی با ترنج و سرترنج زمینه گل و بوته؛ رقم کاتب: <قد فرغ من تحریر هذه النسخة الشریفة فی دارالسلطنة اصفهان فی ستة و عشرین من شهر رمضان المبارک سنة ثلثة و خمسین و ألف؛ الحمدلله ربّ العالمین>.

ویژگی‌های نسخه: چند برگ آغازین نسخه مشتمل بر <فصول فی الأسطقسات>، <فصول فی ترکیب الإنسان> و <فصول فی المزاج> از نسخه مورد گفتگو افتاده است. این نسخه در حاشیه تصحیح گردیده و عناوین فصول، در هامش برگ‌ها نگارش یافته است. آثار رطوبت دیدگی روی برگ‌های نسخه، بخصوص بخش‌های فرودین برگ‌ها، قابل مشاهده است، امّا متن آسیب ندیده و خواناست.

•••

شماره ردیف: <18>

شماره نسخه: <1/8759>

نام اثر: تقاسیم العلل و علاماتها = کتاب التقسیم و التشجیر= تقسیم العلل = تقسیم الأمراض و أسبابها و علاجاتها = الکنّاش الحاوی = الکتاب الجامع لتقاسیم العلل و تشریحها و علاماتها = کتاب التشجیر

موضوع: پزشکی

زبان: عربی

گزارش متن: کتابی در تقسیم بندی بیماری‌ها، شامل بررسی و بیان علل بیماری‌های تمامی اعضای انسانی از سر تا پا و نیز بیان علاج آنها به صورت طبقه بندی است که در 150 باب تنظیم و نگارش یافته است. رازی در مقدّمه خویش می‌نویسد: <در محضر مرد دانشمندی صحبت از تقسیمات بیماری‌ها و علامات و نشانه‌های آنها شد، لذا بر آن شدم که کتابی در این معنا تألیف نمایم>. شایان ذکر است که عناوین ابواب یکصد و پنجاه‌گانه این  اثر  به شرح ذیل است:[22]

[الباب الأوّل فی داءالثعلب و هو تمرط الشعر؛ الباب الثانی فی انتشار الشعر و سقوطه؛ الباب الثالث فی الصداع؛ الباب الرابع فی الشقشقیه؛ الباب الخامس فی الدوار؛ الباب السادس فی السرسام؛ الباب السابع فی الصرع؛ الباب الثامن فی الکابوس؛ الباب التاسع فی المالیخولیا؛ الباب العاشر فی العشق؛ الباب الحادی عشر فی السکتة؛ الباب الثانی العشر فی  الفالج؛ الباب الثالث عشر فی اللقوة؛ الباب الرابع عشر فی الخدر؛ الباب الخامس عشر فی الرعشة؛ الباب السادس عشر فی التشنج؛ الباب السابع عشر فی الزکام؛ الباب الثامن عشر فی النزلة؛ الباب التاسع عشر فی الرمد؛ الباب العشرون فی القروح فی العین ...]؛ [الباب الحادی و العشرون] فی البیاض [فی العین] (1 الف)؛ [الباب الثانی و العشرون] فی الجرب (1 الف)؛ [الباب الثالث و العشرون] فی السبل (1ب)؛ [الباب الرابع و العشرون] فی السلاق (1ب)؛ [الباب الخامس و العشرون] فی الظفرة (1ب)؛ [الباب السادس و العشرون] فی الرشح (2 الف)؛ [الباب السابع و العشرون] فی انتشار الأشفار (2 الف)؛ [الباب الثامن و العشرون] فی الطرفة (2 الف)؛ [الباب التاسع و العشرون] فی ضعف البصر (2ب)؛ [الباب الثلاثون] فی الشَعر الزائد (2ب)؛ [الباب الحادی و الثلاثون] فی الماء النازل فی العین (2ب)[الباب الثانی و الثلاثون] فی العشا (3 الف)؛ [الباب الثالث و الثلاثون] فی الانتشار (3ب)؛ [الباب الرابع و الثلاثون] فی الغرب (3ب)؛ [الباب الخامس و الثلاثون] فی القمل فی الأجفان (3ب)؛ [الباب السادس و الثلاثون] فی الشعیرة (3ب)؛ [الباب السابع و الثلاثون] فی وجع الأذن (3ب)؛ [الباب الثامن و الثلاثون] فی الدوی و الطنین فی الأذن (5ب)؛ [الباب التاسع و الثلاثون] فی الطرش (5ب)؛ [الباب الأربعون] فی الرعاف (6 الف)؛ [الباب الحادی و الأربعون] فی القروح فی الأنف (7 الف)؛ [الثانی و الأربعون] فی نواصیر الأنف (7 الف)؛ [الباب الثالث و الأربعون] فی الخشم (7 الف)؛ [الباب الرابع و الأربعون] فی النتن فی الأنف (7ب)؛ [الباب الخامس و الأربعون] فی وجع الأسنان (8 الف)؛ [الباب السادس و الأربعون] فی البخر (9 الف)؛ [الباب السابع و الأربعون] فی القلاع (9ب)؛ [الباب الثامن و الأربعون] فی سقوط اللهاة (9ب)؛ [الباب التاسع و الأربعون] فی علل اللسان (9ب)؛ [الباب الخمسون] فی الخوانیق (10ب)؛ [الباب الحادی و الخمسون] فی السعال (11 الف)؛ [الباب الثانی و الخمسون] فی نفث الدم (14 الف)؛ [الباب الثالث و الخمسون] فی ذات الجنب (15 الف)؛ [الباب الرابع و الخمسون] فی السلّ (16 الف)؛ [الباب الخامس و الخمسون] فی ذات الریة (16 الف)؛ [الباب السادس و الخمسون] فی الربو (16 الف)؛ [الباب السابع و الخمسون] فی أمراض القلب (16 الف)؛ [الباب الثامن و الخمسون] فی علل المعدة (17ب)؛ [الباب التاسع و الخمسون] فی الهیضة (21ب)؛ [الباب الستّون] فی الجشا (22 الف)؛ [الباب الحادی و الستّون] فی الفواق (22 الف)؛ [الباب الثانی و الستّون] فی أوجاع الکبد (23 الف)؛ [الباب الثالث و الستّون] فی الیرقان (25 الف)؛ [الباب الرابع و الستون] فی الاستسقاء (26ب)؛ [الباب الخامس و الستون] فی الزقی (27 الف)؛ [الباب السادس و الستّون] فی الطبلی (27 الف)؛ [الباب  السابع و الستّون] فی الطحال (27ب)؛ [الباب الثامن و الستّون] فی الإسهال (28 الف)؛ [الباب التاسع و الستّون] فی السحج و الزحیر (30 الف)؛ [الباب السبعون] فی القولنج (31ب)؛ [الباب الحادی و السبعون] فی علل الکلی (34ب)؛ [الباب الثانی و السبعون ] فی احتباس البول (36ب)؛ [الباب الثالث و السبعون] فی تقطیر البول (38 الف)؛ [الباب الرابع و السبعون] فی حرقة البول (38 الف)؛ [الباب الخامس و السبعون] فی الحصاة فی المثانة (38ب)؛ [الباب السادس و السبعون] فی الجرب فی المثانة (39 الف)؛ [الباب السابع و السبعون] فی الورم فی المثانة (39 الف)؛ [الباب الثامن و السبعون] فی قروح المثانة و الکلی و  داخل القضیب (39ب)؛ [الباب التاسع و السبعون] فی نقصان الباه (40 الف)؛ [الباب الثمانون] فی التأذی بکثرة المنی و الشهوة (41 الف)؛ [الباب الحادی والثمانون] فی انتشار الدائم (41ب)؛ [الباب الثانی و الثمانون] فی علل الأرحام (41ب)؛ [الباب الثالث و الثمانون] فی نزف الطمث (42 الف)؛ [الباب الرابع و الثمانون] فی القروح فی الرحم (43 الف)؛ [الباب الخامس و الثمانون] فی السرطان فی الرحم (44 الف)؛ [الباب السادس و الثمانون] فی العلة المسماة الرحا (44ب)؛ [الباب السابع و الثمانون] فی اختناق الرحم (45 الف)؛ [الباب الثامن و الثمانون] فی مایمنع الحبل (45ب)؛ [الباب التاسع و الثمانون] فی مایعین علی الحبل (47 الف)؛ [الباب التسعون] فی العقیم (47ب)؛ [الباب الحادی و التسعون] فی مایسهل الولادة (47ب)؛ [الباب الثانی و التسعون] فی نتوء الرحم و السّرة المقعدة (48 الف)؛ [الباب الثالث و التسعون] فی دلیل الحبل (48ب)؛ [الباب الرابع و التسعون] فی دلائل الذکور والإناث [فی الجنین] (48ب)؛ [الباب الخامس والتسعون] فی علل المقعدة (48ب)؛ [الباب السادس و التسعون] فی الدیدان (51ب)؛ [الباب السابع و التسعون] فی الفتوق (52 الف)؛ [الباب الثامن و التسعون] فی قیلة الصبیان (53ب)؛ [الباب التاسع و التسعون] فی عِرق النَسا و وجع المناصل (56 الف)؛ [الباب المائة] فی وجع الظهر (57ب)؛ [الباب الحادی و المائة] فی الحدبة و ریاح الأفرسة (57ب)؛ [الباب الثانی و المائة] فی النقرس وأوجاع المفاصل (53ب)؛ الباب الثالث و المائة] فی عروق الدوالی (58 الف)؛  [الباب الرابع و المائة] فی داء الفیل (58ب)؛ [الباب الخامس و المائة] الزینة و العلل الظاهرة (63 الف)؛ [الباب السادس و المائة] فی الحزاز (64 الف)؛ [الباب السابع و المائة] فی السعفة (64 الف)؛ [الباب الثامن و المائة] فی مایصلح فساد اللون (64ب)؛ [الباب التاسع و المائة] فی الکلف (65 الف)؛ [الباب العاشر و المائة] فی البرش و النمش (65ب)؛ [الباب الحادی عشر و المائة] فی آثار الجدری و القروح (65ب)؛ [الباب الثانی عشر و المائة] فی آثار الضربة (59 الف)؛ [الباب الثالث عشر و المائة] فی الوشم (59 الف)؛ [الباب الرابع عشر و المائة] فی القوباء (59 الف)؛ [الباب الخامس عشر و المائة] فی البهق (59 الف)؛ [الباب السادس عشر و المائة] فی البرص (59ب)؛ [الباب السابع عشر و المائة] فی الجذام (59ب)؛ [الباب الثامن عشر و المائة فی الحکّة و الجرب (60ب)؛ [الباب التاسع عشر و المائة] فی الشری (61 الف)؛ [الباب العشرون و المائة] فی الحصف (61 الف)؛ [الباب الحادی و العشرون و المائة] فی التوالیل (61 الف)؛ [الباب الثانی والعشرون و المائة] فی شقاق الکفّ و الرِجل (61ب)؛ [الباب  الثالث و العشرون و المائة] فی الورم الحارّ (62 الف)؛ [الباب الرابع و العشرون و المائة] فی الورم البارد (62ب)؛ [الباب الخامس و العشرون و المائة] فی السرطان (66 الف)؛ [الباب السادس و العشرون و المائة] فی الخنازیر (66 الف)؛ [الباب السابع و العشرون و المائة] فی السلع (66ب)؛ [الباب الثامن والعشرون و المائة] فی الدمامیل (67 الف)؛ [الباب التاسع و العشرون و المائة] فی الخراج (67 الف)؛ [الباب  الثلاثون و المائة] فی التنفط و النملة و الجاورسیة (67ب)؛ [الباب الحادی و الثلاثون و المائة] فی النار الفارسی (67ب)؛ [الباب الثانی و الثلاثون و المائة] فی الأکلة (68ب)؛ [الباب الثالث و الثلاثون و المائة] فی الطواعین (68ب)؛ [الباب الرابع و الثلاثون و المائة] فی حرق النار (69 الف)؛ [الباب الخامس و الثلاثون و المائة] فی الداخس (69ب)؛ [الباب السادس و الثلاثون و المائة] فی علاج القروح و الجراحات (69ب)؛ [الباب السابع و الثلاثون و المائة] فی جمل و الخلع و الکسر من علاج الجبر (70ب)؛ [الباب الثامن و الثلاثون و المائة] فی نزف الدم من الجراحات (71 الف)؛ [الباب التاسع و الثلاثون و المائة] فی الهوام و السموم (71ب)؛ [الباب الأربعون و المائة] فی مایعرض عن الأدویة (73ب)؛ [الباب الحادی و الأربعون و المائة] فی الجنس الأول من الحمایات (75 الف)؛ [الباب الثانی و الأربعون و المائة] فی الجنس الثانی من الحمایات (76 الف)؛ [الباب  الثالث و الأربعون و المائة] فی الحمی المطبقة الدمویة (77ب)؛ [الباب الرابع و الأربعون و المائة] فی الحمی البلغمیة غیر اللازمة (78ب)؛ [الباب الخامس و الأربعون و المائة] فی البلغمیة اللازمة (79 الف)؛ [الباب السادس و الأربعون و المائة] فی الحمی الربع (79ب)؛ [الباب السابع و الأربعون و المائة] فی الحمایات المرکبّة (80ب)؛ [الباب الثامن و الأربعون و المائة] فی النافض بلا حرارة (81 الف)؛ [الباب التاسع و الأربعون و المائة] فی الحمی البلغمیة الحادثة فی الوبا (81 الف) و [الباب الخمسون و المائة] فی الجدری و الحصبة (81ب).

آغاز[23]: افتاده <... العین أو فی سوادها نقطة بیضاء و علاجه الفصد و إسهال البطن بماء الفواکه و السکّر ...؛ (1 الف) [الباب الحادی والعشرون] فی البیاض یکون منه رقیق فی أبدان ناعمة اللحم و علاجه ...؛ [الباب الثانی و العشرون] فی الجرب فی العین یکون منه رقیق مبتدی ...>.

باید افزود این اثر از سوی دکتر صبحی محمود حمامی، درسال 1992م/1412هـ بر اساس چند نسخه، تحقیق و تصحیح گردیده و توسّط معهد التراث العلمی العربی  در حلب، به چاپ رسیده است. همچنین کتاب تقاسیم العلل با عنوان Liber Divisionum از سوی ژرار کرمونایی (1186-1114م)، از عربی به زبان لاتینی ترجمه و سال‌های بعد، به چاپ رسیده است؛ چند نسخه‌ چاپی کهن از این ترجمه در برخی از کتابخانه‌های اروپایی موجود است که گزارشی از آن نیز در برخی مصادر اروپایی منتشر شده است.[24]

انجام: <... فإنّ إدمان الحمام و التدبیر المسمن للبدن یملأ حفرة و الأدویة التی تقلع الکلف یذهب بآثاره إن شاء الله تعالی؛ تمّ کتاب تقاسیم العلل للرازی>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، نام کاتب: نامعلوم، تاریخ کتابت: سال 1006هـ، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، نوع کاغذ: شرقی نخودی نازک آهار مهره، تعداد برگ: 82گ (1 الف ـ 82ب)، تعداد سطر: 23س، اندازه متن کتاب: 13× 5/7 سانتیمتر، اندازه جلد: 19× 5/13 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای باترنج ضربی زمینه گل و بوته؛ رقم کاتب: <تمّ ... فی یوم الجمعة منتصف شهر رجب المرّجب سنة 1006>.

ویژگی‌های نسخه: این نسخه در حاشیه تصحیح گردیده است. عناوین ابواب و فصول در هامش نسخه کتابت شده است. جلد کتاب و برگ‌های نسخه آسیب دیده است، امّا از سوی متخصّصان بخش مرمّت کتابخانه ترمیم شده است. شایان ذکر است این نسخه شامل مجموعه‌ای از سه نسخه نفیس تألیفِ رازی است که پیش‌تر در فهرست‌نگاری نخست، تنها یک اثر از آن مجموعه ارزشمـــند معرفی شده بود.[25] این مجموعه نفیس حاوی تقاسیم العلل و علاماتها (نسخه مورد گفتگو)، القرابادین و التجارب (چهارمین نسخه شناخته شده جهان) می‌باشد که در محلّ خود در این کتاب‌شناسی، گزارشی از آن‌ها ارائه گردیده است.

منابع پژوهش: نجم‌آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، صص80-82، 134 و 309؛ بروکلمان، کارل، تاریخ الأدب العربی، القسم الثانی3-4، ص688؛ سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج3، صص387-388؛

Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. IV, p. 284; Brockelmann, C., Geschichte der Arabischen Litterature (GAL), Vol. I, p. 269.

•••

شماره ردیف: <19>

شماره نسخه: <3/6876>.

نام اثر: الحصاة المتولّدة فی الکلی = مقالة فی الحَصی المتولّد فی الکلی و المثانی = کتاب الحصی فی الکلی و المثانة = کتاب فی تولّد الحصاة

موضوع: پزشکی

زبان: عربی

گزارش متن: رساله‌ی طبّی موجزی در باره سنگ کلیه و مثانه است که رازی در آن به بررسی عوامل تولید سنگ، راه‌های پیشگیری از تولید آن و درمان و علاج سنگ‌های به وجود آمده در بدن آدمی، پرداخته است. وی در این رساله علایم تشکیل سنگ را که عبارت است از  تیرگی ادرار، ته نشین شدن مواد سنگی ادراری، حسّ سنگینی در شکم و کشش وارده در این ناحیه، به خصوص موقعی که بیمار خوابیده است، بیان می‌دارد. مرحوم دکتر محمود نجم آبادی در این باره می‌نویسد: <رازی در این اثر، مرض را در ادوار مختلفه‌اش به طرق متنوع، مورد بحث قرار داده و تداوی مخصوص را عمل می‌نموده [است]؛ بدین معنی که اگر موقعی بوده که سنگ تشکیل یافته، برای شکستن آن و یا موقعی که سنگ می‌خواسته تشکیل گردد، برای عدم تشکیل سنگ، تداوی [خاصّی] برای مریض قایل می‌شده [است]؛ به طور کلّی اگر با طرق طبّی معالجه ممکن بوده، فبها و الاّ به عمل جراحی می‌پرداخته است>.

باید افزود این اثر ارزنده، نخستین بار با عنایت، تصحیح و ترجمه فرانسوی دکتر دی کونینگ[26] با عنوان رساله درباره سنگ کلیه و مثانه ...[27]؛ در سال 1890 در پاریس منتشر گردیده و سپس بار دوم در سال 1896 از سوی مؤسّسه انتشاراتی بریل در لیدن و بار سوم نیز از سوی انستیتو تاریخ علوم عربی ـ اسلامی، زیر نظر دکتر فؤاد سزگین در سال 1986 در فرانکفورت ـ آلمان در 55ص، به صورت افست، تجدید چاپ شده است. ناگفته نماند ترجمه لاتینی این اثر برای نخستین بار در سال 1481 در مدیول (؟) با عنوان Tractatus de praeservatione ad aegritudine lapidis منتشر گردیده، سپس به ترتیب در سال‌های 1494، 1497، 1500م در جمهوری ونیز[28] و همچنین بین سال‌های 1510-1511 در لیدن ـ هلند تجدید چاپ شده است.

آغاز: <بسملة، الحمدلله ربّ العالمین و الصلوة علی محمّد و آله الطیبین الطاهرین؛ قال أبوبکر ...، أرید أن أقول فی الحصاة التی تتولّد فی الکلی قولاً وجیزاً واضحاً غیر مشوب بذکر سبب ...، فأقول إنّ الکلام فی غرضنا هذا ...>.

انجام: <... و قد ذکرناه ذلک ذکراً تامّاً فی الکتاب الذی جمعنا فیه العمل بالحدید و لا ناقد قلنا فی الأقسام الأول من غرضنا هذا و أقسام أقسامه إلی أن بلغنا الأمور الجزئیة المفردة فی من قاطعون کلامنا فی هذا الموضوع و الحمد لواهب العقل بلا نهایة کما هو أهله و مستحقّه و ولیه و صلّی الله علی محمّد و آله أجمعین>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، نام کاتب: [محمّد بن میر محمّد، حسینی پشت‌ مشهدی کاشانی (138ب)]، تاریخ کتابت: سال 1284هـ، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، نوع کاغذ: فرنگی نخودی آهار مهره، با مارک تجارتی <عقاب>، تعداد برگ: 12گ (139ب ـ 150ب)، تعداد سطر: 15س، اندازه متن کتاب: 5/11×6 سانتیمتر، اندازه جلد: 18×5/11 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای، مجدول با عطف تیماج قهوه‌ای تیره؛ رقم کاتب: <تمّت هذه الرسالة المغلوطة فی رمضان المبارک سنة 1284هـ.>!

ویژگی‌های نسخه: در پشت برگِ آغازین نسخه یادداشتی از <سید شریف نظام الدین سراجی جوشقانی> در ماه صفر 1367 هـ،  به همراه یک تعویذ و یک رباعی با مطلع ذیل از همو (با تخلص نظام):

تا بندد، تا گشاید، تا ستاند، تا دهد،

تا جهان برپای باشد ای نظام این یادگار

آمده که متأسّفانه رنگ جوهر آن یادداشت‌ها، دو صفحه از برگ‌های نسخه را تحت تأثیر قرار داده و آسیب زده است، امّا در عین حال در صورت دقتِ بیشتر، تا حدودی متن خواناست!

منابع پژوهش: سرکیس، الیان، معجم المطبوعات العربیة و المعرّبة، ج1، ص914؛ صالحیه، محمّدعیسی، المعجم الشامل للتراث العربی المطبوع، ج3، صص14-15؛ بروکلمان، کارل، تاریخ الأدب العربی، القسم الثانی3-4، ص692؛ سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج3، صص395-396؛ نجم آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، صص87-88؛

Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. IV, p. 288; Brockelmann, C., Geschichte der Arabischen Litterature (GAL), Vol. I, p. 270.

•••

شماره ردیف: <20>

شماره نسخه: <2/12425>

نام اثر: سرّ الأسرار

موضوع: کیمیا

زبان: عربی

گزارش متن: رساله‌ای در علم کیمیاست که در آن برخی افزارها و روش‌های کیمیاگری تبیین شده است. همچنانکه پیش‌تر ذیل یکی از تألیفاتِ رازی، با نام کتابِ الأسرار اشاره گردید، این دو اثر، طی قرون متمادی از سوی کاتبان و برخی تراجم نویسان بدون در نظر گرفتن محتوا و موضوع آن، به نحوی آشفته، خلط شده و در نتیجه مقدّمه و متن هر دو اثر، دستخوش تحوّلات، تغییرات، تصحیفات و حتّی تحریفاتِ متعدّد گردیده است، که به نحو تفصیل، به برخی از آنها ذیل کتاب الأسرار پرداختیم، به آنجا رجوع گردد. همینقدر دانستیم که کتابِ الأسرار (متن مفصّل) و سرّ الأسرار (متن خلاصه) در برخی مطالبِ آغازین، از جمله باب بندی، مقدّمه، تا حدودی اتحادی در آن دو دیده می‌شود که بیشتر ناشی از اضافات و تحریفاتِ کاتبان طی قرون متمادی بوده است، ولی با اندکی تطبیق و دقّت در نسخه‌های آن دو، به وضوح دانسته می‌شود که نسخه‌های کتاب الأسرار (متن مفصّل) چد صفحه بعد، با سرّالأسرار (متن خلاصه) متمایز می‌گردد؛ چنانکه باب بندی سه‌گانه این اثر (باب اول معرفة العقاقیر، باب دوم معرفة الآلات، باب سوم معرفة التدابیر) مربوط به کتاب الأسرار (متن مفصّل) می‌باشد، در حالی که در برخی نسخه‌های سرّالأسرار (متن خلاصه) ـ همانند نسخه مورد گفتگو ـ نیز چنین باب بندی قابل مشاهده است؛ بسیاری از نسخ دیگر سرّالأسرار، همچون نسخه شماره <953> کتابخانه جامع گوهرشاد در مشهد (رک. فهرست، ج3، صص1308-1309) فاقد این باب بندی محرّف می‌باشد. بر این اساس، نسخه جامع گوهرشاد ـ که نسبت به نسخه ما کامل‌تر است ـ کتاب دارای 36 باب می‌باشد که به نظر می‌رسد بایستی خلاصه‌ای از همان کتاب الأسرار رازی بوده باشد که از سوی خود وی ترتیب یافته است؛ چنانکه نظر دکتر سزگین نیز در تاریخ نگارش‌های عربی بر همین فرضیه استوار است.

برخی ابواب این اثر (بر اساس نسخه مورد گفتگو) عبارتند از: باب عمل الفضة نحاساً أحمر (12 الف)، باب تحلیل الزیبق و عقده (14ب)، أبواب لطاف (17ب)، [باب فی] صبغ علی رأس الکور (18 الف)، باب تکلیس الذهب علی رأس الکور (21 الف)، باب تکلیس القمر علی رأس الکور (21ب)، باب تکلیس الآبار و آلانک (22 الف)، باب التصعید (22ب)، باب الحلّ (23 الف)، باب التشمیع (23ب) و ... .

 ناگفته نماند رازی در چند جای این اثر، از تالیف مفصلّ دیگر خود در علم کیمیا، یعنی کتاب الأسرار یاد نموده که بر اساس نسخه‌ مورد گفتگو (برگ23ب) چنین آمده است: <... فی ماء القلی الذی ذکرناه فی کتاب الأسرار حتی یصیر مثل التراب إفعل به مراراً ...> و نیز بر اساس نسخه جامع گوهرشاد ذیل <باب حلّ لطیف> آمده است که: <... باب حلّ لطیف لم نذکره فی کتاب الأسرار ...>، چنانکه ذیل کتاب الأسرار هم به تفصیل درباره آن توضیح کافی و وافی داده شد، عنوان سرّالأسرار، اختصاص به همین متن خلاصه دارد و اینکه در برخی نسخ متنِ مفصّل (کتاب الأسرار) عنوان سرّالأسرار درج شده، بنابر نظریه محققان و کتاب‌شناسان، از اشتباهاتِ نسّاخ نشأت گرفته و در طی قرون متمادی این اشتباه قطعی، به تدریج نضج یافته و به منابع و نسخ متعدد راه یافته است.

باید افزود سرّ الأسرار رازی، نخستین بار همراه ترجمه روسی آن با عنوان یک اثر ناشناخته از رازی: کتاب سرّ الأسرار، از سوی عبیدالله کریموف در سال 1957 در تاشکند ـ جمهوری ازبکستان، در 191ص و همچنین به صورت نسخه برگردان (فاکسیملیه) از روی نسخه‌ای نسبتاً کهن، از سوی مرحوم محمّدتقی دانش پژوه در سال 1343ش در 138ص در تهران به چاپ رسیده است. دکتر فؤاد سزگین در تاریخ نگارش‌های عربی ترجمه‌ای لاتینی از آن اثر را نیز، با عنوان Secretum secretorum گزارش نموده است.

ناگفته نماند که نسخه مورد گفتگو ناتمام است و نسبت به نسخه جامع گوهرشاد در مشهد (شماره 953) چند برگی نقص دارد.

آغاز: <بسملة، هذه مقدّمة سرّ الأسرار للرازی المتطّبب وقد التزم فیها أنه یستغنی بها عن جمیع کتبه فی هذا العلم و أنه یرفع بها التدابیر ...، قال الرازی: الحمدلله ربّ الأرباب و مسبّب الأسباب و واهب کلّ حکمة ...، دعانی إلی تألیف هذا الکتاب مسئلة شاب من تلامیذی الأخیار من أهل بخارا، یقال له محمّد ابن یونس، عالم بالریاضة و العلوم و الفلسفة و المنطق، فمن کثرة خدمته لی لحقته عنایتی بعد فراغی عن الکتب الاثنی عشر ...، فأنهضت له کتابی هذا من عیون أسرار الحکماء لیکون للقاری فیه إماماً یقتدی به و... و جعلته کتاباً وجیزاً لطیفاً ...؛ عمل الفضّة نحاساً أحمر داخلها و خارجها ...؛ (14ب) باب تحلیل الزیبق و عقده؛ تأخذ عشرة دراهم فضّة ...>.

انجام: <... باب تشمیع و کلّما کان من التشمیع فأسحقه و شمـعه فی أسفل ... فی ماء القلی الذی ذکرنا فی کتاب الأسرار ثمّ أجعله فی ماوردیة و أجعله فی الشمس حتّی ینحلّ ثمّ سقی به الزنیق؛ فی کتاب التدابیر من الاثنی عشر و أجعل منه ما شربت فی لبد رطب انعقد فیه نوشادراً جیداً؛ إن شاء الله تعالی ...> ناتمام.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، نام کاتب: نامعلوم، تاریخ کتابت: سده 13هـ، عناوین و نشانی‌ها: قرمز و مشکی، نوع کاغذ: فرنگی آبی و نخودی، تعداد برگ: 15گ (10ب ـ 24 الف)، تعداد سطر: 14س، اندازه متن کتاب: 12×6 سانتیمتر، اندازه جلد: 5/18×5/11 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج مشکی، با ترنج ضربی زمینه گل و بوته.

ویژگی‌های نسخه: عناوین ابواب با خط ریزی (خفی) در هامش برگ‌ها نگاشته شده است، که البته برخی از آنها، در اثر برش نابجا در صحافی در سال‌های گذشته، افتاده است! برگ‌های این رساله از دو نوع به رنگ‌های آبی و نخودی (زرد) تشکیل یافته است.

منابع پژوهش: طهرانی، آقابزرگ، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج12، ص165؛ سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج4، ص332؛ نجم آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، صص228-229 و 261؛

Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. IV, pp. 279-280.

•••

شماره ردیف: <21>

شماره نسخه: <2/7424>

نام اثر: صفة المومیاء و منافعه (رسالة فی ...) = رسالة فی المومیایی

موضوع: پزشکی و طبیعی

زبان: عربی

گزارش متن: مقاله‌ای مختصر در بیان کیفیات، خواص، منافع و ترکیبِ استعمال مومیایی که در سه فصل تنظیم گردیده است. این مادّه در بیماری‌هایی مانند زخم‌ها (قروح)، سردرد و دردهایی به مانند درد طحال، گوش و بیماری‌های خفقان، بواسیر، درد‌های مقعد، داء الفیل، جذام، برص، گزش عقرب و امثال آنها کاربرد طبّی دارد. در آغاز رساله، درباره علت توجه و چگونگی صرافتِ اطبّاء به این ماده، داستانی آورده شده مبنی بر اینکه یک قوچ کوهی (کبش) مورد شکار پادشاهی (فریدون) قرار گرفت، امّا دانسته نشد که تیر به او اصابت نموده یانه؟ بعد از چند روز یافتند که قوچ مذکور زنده است! بعد از بررسی دانسته شد که محلّ زخم تیر به مومیا آغشته شده و او به فوریت بهبودی یافته است و بدین ترتیب بحث مومیا در السنه اطبّاء جاری گردید. باید دانست که <مومیا> در حقیقت، یک نوع <قیر> طبیعی است که بهترین آن سیاه، براق و بی‌بو می‌باشد؛ به این ماده <زفت> هم می‌گویند که سابقاً از حلّ کردن آن در روغن، خمیری می‌ساختند و به صورت ضماد روی نقاط ضرب دیده بدن می‌مالیدند و اکنون نیز گویا مواد اصلی <مشمعّ>های طبّی، همین ماده مومیا می‌باشد.

شایان ذکر است که نسخه‌هایی مکرّر از این اثر در تاریخ نگارش‌های عربی گزارش گردیده است و اضافه شده که این اثر بر اساس نسخه مرحوم فخرالدین نصیری به صورت تصویری (فاکسیمیلیه) در تهران (بدون تاریخ) به چاپ رسیده است. همچنین این اثر از سوی <ابوالحسن بن هادی طبیب شیرازی علوی> به فارسی ترجمه گردیده و دستنویسی از آن امروزه، به شماره <3/5942> در کتابخانه ملی ملک در تهران، نگهداری می‌گردد.

آغاز: <بسملة، هذه رسالة لمحمّد بن الرازی فی صفة المومیائی و منافعه و معرفة السبب فی الوقوف علیه و کیفیة استعماله؛ قال: إنه کان فی أفریدون الملک خرج بعض الأساورة متصیداً بدار الجرد بقریة یقال لها امان فرمی ...>.

انجام: <... و إن کان محروراً بالترنجبین المطین باللبن الحلیب و هذا المومیائی مجرّب لجمیع الأمراض العارضة من البرودة فی أی عضو کان؛ و الله أعلم بحقائق الأشیاء>.

گزارش نسخه: نوع خط: نستعلیق، نام کاتب: نامعلوم، تاریخ کتابت: اواخر سده 10هـ، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، نوع کاغذ: شرقی نخودی، تعداد برگ: 2گ (364 الف ـ 365 الف)، تعداد سطر: 23س، اندازه متن کتاب: 17×11 سانتیمتر، اندازه جلد: 25×18سانتیمتر، نوع جلد: دو رو تیماج زرشکی، مجدول به زر، عطف تیماج مشکی.

ویژگی‌های نسخه: این نسخه در حاشیه تصحیح گردیده است و ندرتاً نسخه بدل‌ها با نشانه <بدل> آمده است. گفتنی است از آنجا که رساله پیشین و پسین این مجموعه ارزنده، با یک واسطه از روی خطّ شاه بهاء الدوله بن قاسم نوربخشی طرشتی تهرانی (د. سال 926هـ)، صاحب خلاصة التجارب، نقل گردیده، دور نیست که این رساله (صفة المومیایی) هم از روی مجموعه‌ای به خطّ وی کتابت و نگارش یافته باشد. شایان ذکر است بین برگ‌های <369ب ـ 371ب> یک رساله مختصر در باره <مرض صرع>، تألیف <صدرالشریعه گیلانی> در فهرست‌نگاری پیشین کتابخانه، از قلم افتاده که بدین وسیله استدراک می‌گردد.

منابع پژوهش: طهرانی، آقابزرگ، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج23، صص279-280؛ نجم آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، ص278؛ سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج3، ص401؛

Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. III, p. 290.

•••

شماره ردیف: <22>

شماره نسخه: <8432>

نام اثر: الطبّ المنصوری = الکنّاش المنصوری = المنصوری فی الطبّ = کتاب المنصوریکفایة المنصوری = کتاب المنصوری علی  سبیل الکنّاش

موضوع: پزشکی

زبان: عربی

گزارش متن: کتابی مفصّل، مهمّ و مشهور در علم پزشکی مشتمل بر 10 مقاله است، که بنابر تحقیق دانشمندانی همچون بروکلمان، سزگین و نجم‌آبادی، به نام <منصور بن اسحاق بن احمد بن اسد>[29] امیر و حاکم ری نگاشته شده است. مرحوم نجم‌آبادی درباره این اثر می‌نویسد: <کتاب منصوری با کوچکی حجم از کتب ممتازیست که قریب پانصدسال پس از رازی برای تربیت طبیب به کار برده شده و با کتاب حاوی می‌توان گفت تا اوایل دوران تجدّد (رُنسانس) یکی از بهترین و بزرگ‌ترین کتب تحصیلی و مطالعه‌ای در علم پزشکی در اروپا بوده است. قسمتی از کتاب منصوری را که اروپائیان بسیار قابل توجّه می‌دانند، کتابِ هفتم آن می‌باشد که در باب جراحی عمومی و کتاب نهم آن که مربوط به امراض عمومی است و بی‌اندازه بدان اهمیت می‌دهند. این کتاب مدت‌ها در دانشگاه‌های ایتالیا تدریس [می‌]شده است و برآن شروح زیادی نوشته‌اند ...>.

کتاب المنصوری عمدتاً با اتّکای بر نظریات و دیدگاه‌های پزشکی اطبّای یونان، همچون  ابقراط، جالینوس، اوریباسیوس، آئتیوس و پاولوس تألیف گردیده و 6 مقاله آن مربوط به پزشکی نظری است و در آن از تشریح، فیزیولوژی، آسیب شناسی، داروشناسی، نظریه صحّت مزاج، پرهیز غذایی، آرایش و زیبایی، بحث شده است. در مقاله نهم از نوعی آسیب شناسی خاصّ و درمان سخن گفته می‌شود؛ این قسمت از کتاب، نزد مغرب زمینیان با عنوان Liber Nonus (کتاب نهم) شناخته شده و به صورت مکرّر به زبان‌های مختلف ترجمه و منتشر گردیده است. برای نمونه این اثر در حدود سال‌های پس از 1175م، از سوی ژراژ کرمونایی (1186-1114م)، به زبان لاتینی ترجمه گردیده است و نیز یک ترجمه‌ لاتینی از آن، از مترجمی ناشناخته، در سال‌های 1481، 1494، 1497، 1500، 1510 در اروپا از جمله در میلان ـ ایتالیا، به چاپ رسیده است. همچنین ترجمه‌ای لاتینی به همراه متن عربی آن، نخستین بار به کوشش رایسکه در سال 1776 در هاله ـ آلمان و همچنین ترجمه مقاله نخست این اثر به کوشش دی کونینگ[30] باعنوان سه رساله تشریح از عرب‌ها[31] در سال 1903 در لیدن ـ هلند به چاپ رسیده است و همان چاپ از سوی انستیتو تاریخ علوم عربی ـ اسلامی، زیر نظر دکتر فؤاد سزگین در سال 1986، در فرانکفورت ـ آلمان به صورت افست، تجدید چاپ گردیده است. ناگفته نماند اصل متن عربی این اثر در سال 1408هـ/1987، از سوی حازم البکری الصدیقی تحقیق گردیده و توّسط معهد المخطوطات العربیة به نحو مستقل، در کویت انتشار یافته است.

عناوین و مقالات دهگانه این اثر چنین است (نسخه مورد گفتگو فاقد بخشی از مقاله نخست):

ـ [المقالة الأولی فی المدخل إلی الطبّ و فی شکل الأعضاء و خلقها (در ورود به علم پزشکی و تشریح ...)] در 26 فصل؛

ـ المقالة الثانیة فی تعرّف مزاج الأبدان و هیئتها و الأخلاط الغالبة علیها و استدلالات وجیزة جامعة من الفراسة (در شناسایی امزجه مختلفه بدنهای آدمی و اخلاط غالبه بر آنها و دلایل مختلف جامع از علم و فراست) در 58 فصل؛

ـ المقالة الثالثة فی قوی الأغذیة و الأدویة (در نیروهای خوراکی‌ها و داروها) در 25فصل؛

ـ المقالة الرابعة فی حفظ الصحّة (حفظ بهداشت و سلامتی) در 31 فصل؛

ـ المقالة الخامسة فی الزینة (در زینت اعضاء) در 77 فصل؛

ـ المقالة السادسة فی تدبیر المسافرین (در تدبیر مربوط به بهداشت مسافرین) در 17 فصل؛

ـ المقالة السابعة: جمل و جوامع فی صناعة الجبر و الجراحات و القروح (در شکسته بندی و زخمها) در 18 فصل؛

ـ المقالة الثامنة فی السموم و الهوامّ (در سموم حشرات و گزش‌ها) در 54 فصل؛

ـ المقالة التاسعة فی الأمراض الحادثة من القَرَن إلی القَدَم (در بیماری‌های از سر تا پا)، در 94 فصل؛

ـ المقالة العاشرة فی الحمیات و ما یتبع ذلک ممّا یحتاج إلی معرفته فی تحدید علاجها (در تب‌ها)، در33 فصل.

آغاز: افتاده <... العروق التی فی البدن علی ما ذکرنا فی تشریح العروق و أضل هذا العرق ... فی هیئة الطحال، الطحال متطاول ... (7 الف)، المقالة الثانیة جمل و جوامع فی تعرّف الأمزجة ...>.

انجام: <... صفة السکنجبین المتّخذ بماء السفرجل ... و إذا قد أتینا أعنی جمیع المقالات و الفصول التی قد قدّمنا ذکرها فی صدر هذا الکتاب فلنستکمل کتابنا فی هذا الموضع و الله الموفّق و المعین و الحمدلله ربّ العالمین و الصلوة علی سیدنا محمّد و المصطفی و آله أجمعین، حسبنا الله و نعم الوکیل و نعم النصیر و السلام>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ قدیم، نام کاتب: محمود بن مسعود عسکری ناسخ، تاریخ کتابت: سال 610هـ، عناوین و نشانی‌ها: شنگرف، نوع کاغذ: شرقی (خانبالغ) نخودی ضخیم، تعداد برگ: 277گ، تعداد سطر: 15س، اندازه متن کتاب: 19×5/11 سانتیمتر، اندازه جلد: 26×5/17 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای؛ رقم کاتب: <فرغ من تحریره، العبد الضعیف الفقیر المحتاج إلی رحمة الله تعالی، محمود بن مسعود العسکری الناسخ، یوم الخمیس من شهر الله الاصمّ، رجب من سنة عشرة و ستّمائة>.

ویژگی‌های نسخه: نسخه‌ایست بسیار نفیس، گرانقدر و عزیزالوجود، در حاشیه تصحیح گردیده و حاشیه نویسی اندکی نیز دارد. در سال‌های دور در برش صحافی غیرفنی و نابجا، بخش‌های اندکی از حواشی برگ‌ها افتاده است. آسیب دیدگی‌های جانوری و طبیعی و نیز اندکی آثار رطوبت قابل مشاهد است، امّا خوشبختانه به متن آسیب چندانی وارد نشده و متن خواناست. تولیت و ریاست محترم کتابخانه، طی یادداشتی بر روی برگ نخست نسخه نگاشته‌اند: <این نسخه نفیس را اینجانب در شهریور 1371، وقف کتابخانه بزرگ آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی؟رح؟ نمودم تا در آن گنجینه عظیم بماند و محقّقان و پژوهشگران از آن بهره گیرند>.

منابع پژوهش: طهرانی، آقابزرگ، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج18، صص141-142؛ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج2، ص1862؛ صالحیه، محمّدعیسی، المعجم الشامل للتراث العربی المطبوع، ج3، صص15-16؛ بروکلمان، کارل، تاریخ الادب العربی، القسم الثانی3-4، صص684-687؛ سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج3، صص383-384؛ نجم‌آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، صص43-57؛

 Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. III, pp. 281-283; Brockelmann, C., Geschichte der Arabischen Litterature (GAL), Vol. I, p. 269 & Vol. I (supp.), p. 419.

•••

شماره ردیف: <23>

شماره نسخه: <13962>

نام اثر: الطبّ المنصوری = الکنّاش المنصوری (2)

آغاز: <بسملة، قال أبوبکر محمّد بن زکریا المتطبّب الرازی رحمه الله: [الحمدلله ربّ العالمین کثیراً کما هو أهله و مستحقّه و صلّی الله علی محمّد النبی و آله و سلّم تسلیماً، أمّا بعد فـ][32] إنّی جامع للأمیر أبی‌صالح منصور بن اسحق [بن أحمد] أطال الله بقاه، فی کتابی هذا جملاً و جوامع و نکتاً و عیوناً فی صناعة الطبّ ...>.

انجام: <... فی الحمی التی یعرض فیها الحرّ و البرد فی حالة واحدة إذا کان فی الحمیات المحرقة و لیکمل کتابنا فی هذا الموضع و الله الموفّق و المعین و الحمدلله ربّ العالمین و الصلوة علی محمّد و آله الطیبین الطاهرین و سلّم تسلیماً>.

گزارش نسخه: نوع خط: نستعلیق، نام کاتب: قطب‌الدین محمّد بن غیاث‌الدین محمّد، طبیب اصفهانی، تاریخ کتابت: سال 1008هـ، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، نوع کاغذ: شرقی، تعداد برگ: 197گ، تعداد سطر: 19س، اندازه متن کتاب: 13×7 سانتیمتر، اندازه جلد: 20×14 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای با ترنج؛ رقم کاتب: <ختم بالخیر و الظفر سنة ثمان و ألف من الهجرة النبویة فی مدینة أصفهان بمسجد جامع، علی ید أحقر عبادالله و أحوجهم إلی غفرانه قطب‌الدین بن غیاث‌الدین محمّد بن نورالله بن محمّد [الـ]طبیب الأصفهانی، عفی عنهما و ستر عیوبهما بمنّه و جوده>.

ویژگی‌های نسخه: این نسخه که تنها شامل مقاله نخست کتاب است، در حاشیه تصحیح گردیده و حاشیه نویسی با نشان <مح>، <هـ> و <12>  نیز دارد. برگ‌های نسخه آسیب دیدگی‌های شدیدِ جانوری یا طبیعی داشت که بعدها ترمیم گردیده است. چند نسخه دارویی پزشکی در آغاز و پایان نسخه آمده است. تملّک <اسدالله موسوی> در برگ‌های آغازین و انجامین نسخه دیده می‌شود که عبارات آن چنین است: <هو الملک قد انتقل إلی من مالکه [بالهبة] ... و أنا العبد أسدالله بن ...> و <هبه کرد این کتاب مستطاب را عبدالله جدیدالاسلام صرّاف بفقیر حقیر اسدالله بن مرتضی الموسوی سنة 1186>.

•••

شماره ردیف: <24>

شماره نسخه: <14565>

نام اثر: الطبّ المنصوری = الکنّاش المنصوری (3)

آغاز: <بسملة، المقالة الثانیة، الأوّل جملة جامعة فی تعریف الأمزجة، مزاج البدن، یعرف من اللون و السنخیة و الهیئة و اللمس و الأفعال و الأشیاء ... أمّا اللون فالأبیض ...>.

انجام: <... ینبغی أن لایسرع الحکم من دلیل واحد، لکن یجمع منها ما أمکن ثمّ یکون بحسب ذلک ... و أعلم أنّ دلائل الوجه و العین خاصّة أقوی الدلائل و أصحّها؛ تمّت المقاله الثانیة>.

گزارش نسخه: نوع خط: شکسته نستعلیق، نام کاتب: نامعلوم، تاریخ کتابت: سال 1304هـ، عناوین و نشانی‌ها: مشکی، نوع کاغذ: فرنگی نخودی، تعداد برگ: 21گ، تعداد سطر: 21س، اندازه متن کتاب: 13×6 سانتیمتر، اندازه جلد: 16×5/11 سانتیمتر، نوع جلد: مشمّع (گالینگور) مشکی، عطف تیماج مشکی.

ویژگی‌های نسخه: این نسخه تنها شامل مقاله دوم کتاب است، روی برخی برگ‌ها آثار رطوبت مشاهده می‌گردد. برخی برگ‌های آغازین نسخه، به جهت آسیب‌دیدگی وصّالی و ترمیم گردیده است. 

•••

شماره ردیف: <25>

شماره نسخه: <2/8759> 

نام اثر: قرابادین = کتاب الأقرباذین الکبیر = اقربادین = الأدویة المرکبّة

موضوع: پزشکی ـ داروشناسی

زبان: عربی

گزارش متن: کتابی است مهم در اصول تداوی و درمان بیماری‌های انسان، مشتمل بر 62 باب[33] در بیان انواع بیماری‌ها و علاج آنها به واسطه داروهای خاصّ آنها. رازی در مقدّمه خویش بر این کتاب می‌نویسد: <این کتاب را برای ادویه مرکبّه تهیه نمودم که برای حاجت طبیب در مواقع ضروری به کار آید و آن را به طریق اختصار نگاشته‌ام>.

گفتنی است کلمه <قرابادین> از ریشه یونانی <تراپوتیک>[34] اخذ گردیده و به معنی <اصول تداوی> می‌باشد و البته حاجی خلیفه در کشف الظنون (ج1، ص136) آورده که: <اقرباذین، کلمه‌ای یونانی به معنی ترکیب، یعنی [اصول] تراکیب ادویه مفرده و قوانین آن است>. باید دانست که این کلمه در متون پزشکی کهن، به صورت‌های <قرابادین، قراباذین، اقربادین، اقرابادین و اقراباذین> مورد استفاده قرار گرفته است.

باید افزود که عموم پزشکان چه در دوران اسلامی و چه پیش از آن، هر یک لااقل یک تألیف در <قراباذین> داشته‌اند؛ بنا به نوشته مرحوم نجم‌آبادی، آن، یک امر بسیار طبیعی بوده است، چرا که خلاصه و نتیجه علم طبّ، جلوگیری از بیماری‌ها و تداوی آنهاست. باید دانست که این اثر مهم، در فهرست‌نگاری نخستین از قلم فهرست‌نگار افتاده است و اینک برای نخستین بار، در این کتاب‌شناسی، معرّفی می‌گردد.[35]

عناوین ابواب (= فصول) این اثر به شرح ذیل می‌باشد (نسخه ما فاقد باب‌های 61 و 62):

1. فصل فی علل الشعر (84 الف)، [2. فصل فی مایسوّد الشعر] (84 الف)، [فصل فی مایبیض الشعر] (84 الف)، 4. فصل فی أدویة الصلع (84ب)، 5. فصل فی أدویة داء الثعلب (84ب) ،[36] 6. فصل فی أدویة الجراز (85 الف)، 7. فصل فی أدویة الصداع و الشقشقیة (85 الف)، 8. فصل فی أدویة الرعشة (86 الف)، 9. فصل فی أدویة الفالج و اللقوة (86 الف)، 10. فصل فی أدویة الصرع (87 الف)، 11. فصل فی أدویة الزکام (87 الف)، 12. فصل فی أدویة المالیخولیا (87 الف)، 13. فصل فی أدویة العین (88 الف)، 14. فصل فی أدویة الأذن (90ب)، 15. فصل فی أدویة الأنف (91 الف)، 16. فصل فی أدویة الرعاف (91 الف)، 17. فصل فی أدویة الأسنان (91ب)، 18. فصل فی أدویة القلاع (93 الف)، 19. فصل فی أدویة اللسان (93 الف)، 20. فصل  فی أدویة اللهاة (93ب)، 21. فصل فی أدویة الخوانیق (93ب)، 22. فصل فی أدویة السعال (93ب)، 23. فصل فی أدویة ذات الجنب و الشوصة (95 الف)، 24. فصل فی أدویة الخفقان (96 الف)، 25. فصل فی أدویة المعدة (96ب)، 26. فصل فی أدویة أورام الکبد و المعدة (98ب)، 27. فصل فی أدویة الغیتان و الهیضة (99 الف)، 28. فصل فی الأدویة المقیئة (99ب)، 29  فصل فی الأدویة التی یسمن (100 الف)، 30. فصل فی الأدویة التی  تهزل (100 الف)، 31. فصل فی أدویة الفواق (100 الف)، 32. فصل فی أدویة الکبد و سوء المزاج (100ب)، 33. فصل  فی أدویة الاستسقاء (101 الف)، 34. فصل فی أدویة الیرقان (102ب)ّ 35. فصل فی أدویة الطحال (103 الف)،36. فصل فی أدویة القولنج (103 الف)، 37. فصل فی أدویة الخلفة و الزحیر (106 الف)، 38. فصل فی أدویة  الکلی و المثانة (107 الف)، 39. فصل فی احتباس البول (107ب)، 40. فصل فی أدویة سلسل البول (108 الف)،41. فصل فی أدویة بول الدم (108ب)، 42. فصل فی أدویة البواسیر (108ب)، 43. فصل فی أدویة یقطع الطمث (108ب)، 44. فصل فی مایسهل الولادة و یدرّ الطمث (108ب)، 45. فصل فی الأدویة المدرّة اللبن (109 الف)، 46. فصل فی الأدویة القابضة للبن (109ب)، 47. فصل فی أدویة تکثر الباه و المنی [أو تقلّله] (109ب)، 48. فصل فی أدویة النقرس و عرق النسا (110 الف)، 49. فصل فی أدویة الجبر (111 الف)،50. فصل فی أدویة یقطع البواسیر (111 الف)،51. فصل فی أدویة الحیات و الدیدان (111ب)، 52. فصل فی أدویة السرطان (111ب)، 53. فصل فی أدویة السعفة (111ب)، 54. فصل فی أدویة الجرب (111ب)، 55. فصل فی أدویة البرص (112 الف)، 56. فصل فی أدویة البهق (112 الف)، 57. فصل فی أدویة النمش والکلف (112ب)، 58. فصل فی أدویة الجذام (112ب)، 59. فصل فی أدویة آثار القروح و الجدری (112ب)، [60. فصل فی أدویة مبیضة مبرّقة، 61. فصل فی أدویة یحمّر اللون].

آغاز: <بسملة، قال أبوبکر...؛ إنّی أذکر فی کتابی هذا من الأدویة المرکبّة التی الحاجة إلیها دون غیرها مختاراتها وطارح ما کان منها فضلاً و توسّعاً و أقتصر علی ما یضطرّ إلیه حاجة الطبیب فقط و الحری...؛ [1.] فصل فی علل الشعر، خضاب یسودّ الشعر، یؤخذ رطل ... >.

انجام: <...[59. أو60.] فصل فی أدویة آثار القروح و الجدری، صفة دواء یذهب بآثار القروح ...، یغسل بالنهار فی الحمام، نافع مجرّب؛ طلی الدم المیت تحت الجلد ...> افتاده.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، نام کاتب: تاریخ کتابت: [سال 1006هـ (82ب)]، نوع کاغذ: شرقی نخودی نازک آهار مهره، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، تعداد برگ: 30گ (83ب ـ 112ب)، تعداد سطر: 23س، اندازه متن کتاب: 13×5/7 سانتیمتر، اندازه جلد: 19×5/13 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای با ترنج ضربی زمینه گل و بوته.

ویژگی‌های نسخه: نسخه‌ای است نفیس که در حاشیه تصحیح گردیده است و ندرتاً چند حاشیه نویسی مختصر نیز (همچون برگ 108ب) دارد. جلد اثر و لبه برگ‌ها آسیب دیده بود که البته از سوی متخصّصان بخش مرمّت این کتابخانه ترمیم گردیده است. شماره ارقام فصول با خطّ دیگری در هامش نوشته شده است. تاریخ کتابت نسخه به قرینه رساله پیشین این مجموعه نگارش یافت.

منابع پژوهش: نجم‌آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، صص82-87؛ بروکلمان، کارل، تاریخ الأدب العربی، القسم الثانی3-4، ص688؛ سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج3، ص387؛

Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. III, pp. 283-284; Brockelmann, C., Geschichte der Arabischen Litterature (GAL), Vol. I, p. 269.

•••

 

شماره ردیف: <26>

شماره نسخه: <2/6876>

نام اثر: کتاب من لایحضره الطبیب = طبّ الفقراء و المساکین[37] = من لایحضره الطبیب = کتاب إلی من لایحضره الطبیب

موضوع: پزشکی

زبان: عربی

گزارش متن: کتابی مشهور و متداول در علم پزشکی است که در آن در خصوص درمان بیماری‌ها با غذاها و آشامیدنی‌های موجود، در هر جا و مکانی که دسترسی به طبیب وجود ندارد، بحث شده است؛ این اثر در 37 باب (در برخی نسخ 36 باب) و هر باب در چند فصل و بنا به نوشته رازی در مقدّمه کتاب خود، به درخواست <مردی دانشمند و جلیل القدر> نگارش یافته است.

مرحوم شیخ صدوق (د. سال 381هـ) در مقدّمه کتاب من لا یحضره الفقیه آورده است که نام کتاب خویش را از همین اثر رازی اقتباس نموده است. عناوین ابواب و فصول سی و هفت‌گانه کتاب من لایحضره الطبیب، عبارت است از:

ـ الباب الأوّل فی الصداع و علل الدماغ و الدوار و الشقشقة (54 الف)،

ـ الباب الثانی فی الفالج و اللقوة و الرعشة و الخدر (61ب)،

ـ الباب الثالث فی الصرع و السدر و الدوار (63ب)،

ـ الباب الرابع فی المالیخولیا (66 الف)،

ـ الباب الخامس فی السرسام (68ب)،

ـ الباب السادس فی النسیان و فساد الذِکر (70 الف)،

ـ الباب السابع فی علل العین (70 الف)،

ـ الباب الثامن فی علل الأذن (77ب)،

ـ الباب التاسع فی علل الأنف (80 الف)،

ـ الباب العاشر فی علاج الشفتین و الفم (82 الف)،

ـ الباب الحادی عشر فی علاج اللوزتین و الحلق و الخوانیق و بحوحة الصوت (85 الف)،

ـ الباب الثانی عشر فی الزکام (86ب)،

ـ الباب الثالث عشر فی علاج الصدر و بحوحة الصوت و النزلات و السلّ و الشوصة (87ب)،

ـ الباب الرابع عشر فی السّل مع السعال (92ب)،

ـ الباب الخامس عشر فی علاج أثداء النساء و تکثیر اللبن و تقلیله (93 الف)،

ـ الباب  السادس عشر فی علل المعدة (93ب)،

ـ الباب السابع عشر فی الهیضة (97ب)،

ـ الباب الثامن عشر فی أوجاع القلب و الخفقان (99 الف)،

ـ الباب التاسع عشر فی السمن و الهزل (100 الف)،

ـ الباب العشرون فی أوجاع الکبد (100ب)،

ـ الباب الحادی و العشرون فی علل الطحال (102 الف)،

ـ الباب الثانی و العشرون فی الاستسقاء (102ب)،

ـ الباب الثالث و العشرون فی علاج انطلاق البطن و الخلفة و فساد الهضم و السحج و الزحیر (104ب)،

ـ الباب الخامس و العشرون فی القولنج (110 الف)،

ـ الباب السادس و العشرون  فی علاج الحصاة فی الکلی و المثانة (115ب)،

ـ الباب السابع والعشرون فی علاج حرقة البول و بول الدم و کثرة البول و عسرالبول (116ب)،

ـ الباب الثامن و العشرون فی علاج الباه و کثرة الاحتلام (118ب)،

ـ الباب التاسع و العشرون فی الطمث و علاج الأرحام و الحبل (120 الف)،

ـ الباب الثلثون فی علاج الورم فی الخصیة و القضیب و الفتق (121ب)،

ـ الباب حادی و الثلثون فی وجع المفاصل و النقرس و عِرق النَسا (122ب)،

ـ [الباب الثانی و الثلثون] فی الدوالی و داء الفیل (127 الف)،

ـ الباب الثالث و الثلثون فی وجع الظهر العتیق (127ب)،

ـ الباب الرابع و الثلثون فی الزینة و مایتعلق بالعوارض فی ظاهر البدن ( 128 الف)،

ـ الباب الخامس و الثلثون فی لذع العقارب و الرتیلاء و نهش الحیات و عضّة الکلب و لذع الزنابیر (134ب)،

ـ الباب السادس و الثلثون فی مداواة من سقی شیئاً من السمومات المعدنیة و النباتیة فی سقی الذراریح (136ب)،

ـ الباب السابع و الثلثون فی الحیات (137 الف).

باید افزود که این کتاب نخستین بار به اهتمام میرزا محمّدعلی در کلکته (بدون تاریخ)، سپس در سال 1886 در لکهنو، به صورت چاپِ سنگی و سپس در سال 1334ش به ضمیمه برء الساعة، توسط حاج میرزا علی آقا شیرازی و اهتمام جمال الدین معارف پرور در تهران، به صورت چاپِ سربی منتشر گردیده است. همچنین این اثر به زبان  فارسی هم برگردانده شده و دستنویسی از آن ترجمه فارسی، با مترجمی علاء‌الدین محمّد طبیب، به شمـاره <4518> در کتابخانه ملّی ملک در تهران نگهداری می‌گردد.

آغاز: <بسملة، الحمدلله ربّ العالمین و صلوته علی محمّد و آله الطیبین الطاهرین أجمعین؛ قال أبوبکر.... انّ رجلاً جلیلاً فاضلاً یرید الخیر للناس و یتحرّی صلاح أحوالهم، أحبّ أن نعمل له مقالة وجیزة فی علاج الأمراض بالأغذیة و الأشربة ... و أنا مبتدی الآن بها و ...؛ الباب الأوّل فی الصداع و علل الدماغ و الدوار و الشقشقیة فمن الأمراض الرأس الصداع ...>.

انجام: <... و أمّا إذا کان مع الحمیات علل أخر کالسعال و الأورام فی الکبد و غیرها من الأعضاء، فلیؤخذ علاجها ممّا ذکر أوّلاً و یمزج و السلام؛ تمّت الرسالة>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، نام کاتب: محمّد بن میر محمّدحسین حسینی پشت مشهدی کاشانی، تاریخ کتابت: سال 1284هـ، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، نوع کاغذ: فرنگی نخودی آهار مهره، با مارک تجارتی <عقاب>، تعداد برگ: 87گ (52ب ـ 138ب)، تعداد سطر: 15س، اندازه متن کتاب: 5/11×6 سانتیمتر، اندازه جلد: 18×5/11 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای، مجدول با عطف تیماج قهوه‌ای تیره؛ رقم کاتب: <تمّت الرسالة الموسومة بـ من لایحضره الطبیب فی یوم الأربعاء فی أربعة و عشرین من شهر رمضان المبارک، علی ید أحقر عباد الله محمّد بن میر محمّدحسین ....، سنة 1284هـ.>.

ویژگی‌های نسخه: این نسخه در حاشیه تصحیح گردیده است و حاشیه نویسی مختصری نیز با نشان <ق> دارد. روی برگ <112 الف> تملّکِ [سید شریف نظام الدین] سراجی [جوشقانی] در سال 1333ش که جوهر آن، لبه برگ را آغشته نموده، دیده می‌شود. ناگفته نماند نسخه‌ای دیگر (ناقص) از این اثر رازی (کتاب من لایحضره الطبیب) تنها، شامل سه برگ نخستین آن، در فهرست همین کتابخانه ذیل نسخه شمــاره <11768> (رک. فهرست کتابخانه، ج29، ص564)، کتابتِ قرن 13 هجری، اشاره گردیده است.

منابع پژوهش: صالحیه، محمّدعيسی، المعجم الشامل للتراث العربی المطبوع، ج3، ص15؛ مشار، خانبابا، فهرست کتاب‌های چاپی عربی، ص905؛ نجم‌آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، صص66-72، 156، 308 و 317، بروکلمان، کارل، تاریخ الادب العربی، القسم الثانی3-4، صص692-693؛ سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج3، ص394؛

Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. III, p. 287; Brockelmann, C., Geschichte der Arabischen Litterature (GAL), Vol. I, p. 270 & Vol. I (Supp.), p. 420.

•••

شماره ردیف: <27>

شماره نسخه: <8159>

نام اثر: الفاخر فی الطبّ = الکنّاش الفاخر

موضوع: پزشکی

زبان: عربی

گزارش متن: کتابی معروف در علم طبّ در درمان بیماری‌ها با بهره‌گیری از گفته‌های فیلسوفان در آنچه برای انسان نافع یا مضرّ است، به انضمام نظریات پزشکی اطبّای قدیم و متأخّر همراه بیان درمان و علاج بیماری‌های انسان از سر تا قدم است. این اثر در 26 باب نگارش یافته است و در کتب طبّی قدیمی، همچون برخی شروح قانون ابن سینا، فراوان از آن یاد شده است. در قطعیت یا تشکیکِ انتسابِ اثر به رازی، ابوریحان بیرونی آن را منسوب به رازی می‌داند و در آن از تقسیم و تشجیر رازی و الکنّاش ابن سرابیون نقل مطلب شده است.

باید افزود این اثر گرانسنگ شامل دو مقاله به شرح ذیل می‌باشد (نسخه مورد گفتگو تنها شامل مقاله دوم است):

ـ مقاله نخست شامل: درمان بیماری‌های سر، پوست، صورت، چشم، گوش، بینی، گلو، دندان، زبان، حنجره، ریه، جنب، معده، بیماری‌های صرع، حمله، سل، بیماری‌های قلب، سوء هضم، داء الثعلب، ریزش مو، بیماری‌های مو، بیماری‌های رنگ مو، بهق، بیداری، درد مراق (داء المراق)، مالیخولیا، کابوس، وسواس، عشق، سکته، فالج، لقوه، رعشه، اختلاج، چشم دردها، ضعف بصر، آب چشم (مروارید)، شب‌کوری، سرطان چشم، درد پلک‌ها و بیماری‌های آن، حفظ شنوایی و دردهای گوش، طنین، کری، خون آمدن از بینی، دردبینی، نواسیر بینی، بیماری‌های لثه و فساد آنها، نزله، زکام، تهوع، سکسکه و ...>.

ــــ مقاله دوم شامل: درمان بیماری‌های کبد، یرقان، استسقاء، اسهال‌ها، ذوسظاریا، بواسیر، قولنج‌ها، دردهای کلیه، بیماری‌های آلت تناسلی مرد و زن، نقرس، دردهای مفاصل، بیماری‌های مربوط به مثانه، عرق نسا، جرب، کلیه، دُمَل‌ها، سلعه‌ها (گزش‌ها)، خنازیر، بیماری‌های غده‌ها، باه، زیادی و کمی میل جنسی، حفاظت جنسی، تسهیل ولادت، بهداشت  کودک، بریدن شیر، ترضیع، دفع سمـــوم مار و عقرب و عنکبوت و رطیل و افعی، درمان شراب افیون، درمان ضد شوکران، ماهی گندیده، گوشت غدید شده، شیر فاسد، بیرون آوردن حشرات از گوشت، درمان سوختگی با نوره و زرنیخ، درمان سمـــوم، دردهای مضرّه، سرسام، تب‌ها ، محرقه، مطبقه، آبله، سرخک، تب‌های بلغمی، تب ربع و ... .

شایان ذکر است بخشی از این اثر که مربوط به سنگ کلیه و مثانه است، از سوی دی کونینگ[38] ضمن کتاب رساله درباره سنگ کلیه و مثانه ...[39] (صص56-124) درج گردیده است؛ این اثر در سال 1896 در لیدن ـ هلند به چاپ رسیده و در سال 1986 نیز، از سوی انستیتو تاریخ علوم عربی ـ اسلامی (زیر نظر دکتر فؤاد سزگین) در فرانکفورت ـ آلمان، افست گردیده است.

آغاز: <بسملة، المقالة الثانیة فی أوجاع الکبد، قال محمّد: یکون أوجاع الکبد من أورام حارّة و علامته الحمی اللازمة و شدّة العطش و قیء المرّة الصفراء و ربّما کان معه فواق و یرقان و سعلة یابسته لانفث معها و سقوط الشهوة ...>.

انجام: <... فإن کان سبب الغشی کثرة الاستفراغ بالعرق فیجب أن یقطع ذلک بما هو موصوف فی باب إدرار العرق و قطعه، فهذا آخر الکلام فیها و هو آخر کتاب الفاخر>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ (دو نوع)، نام کاتب (بخش نونویس): موسی [بن محمّد بن سلیمان شریف] طبیب تنکابنی، تاریخ کتابت (بخش اصلی): سده 11هـ و تاریخ بخش نونویس: سال 1296هـ، محلّ کتابت (بخش نونویس): دار الخلافه طهران، عناوین و نشانی‌ها: قرمز، نوع کاغذ (بخش اصلی): فرنگی ضخیم سفید و جنس کاغذ بخش نونویس: فرنگی سفید با مارک تجارتی لاتینی[40]، تعداد برگ: 231گ، تعداد سطر: 21س، اندازه متن کتاب: 5/18×5/10 سانتیمتر، اندازه جلد: 30×20 سانتیمتر، نوع جلد: تیماج قهوه‌ای، رقم کاتب (بخش نونویس): <تمّمت الأوراق الأولی و الأواسط و الأخیرة فی ید موسی الطبیب التنکابنی، فی دارالخلافة طهران فی سنة 1296هـ.>.

ویژگی‌های نسخه: این نسخه نفیس در حاشیه تصحیح گردیده است و حواشی و تعلیقات سودمندی نیز از کاتب بخش نونویس <موسی طبیب تنکابنی> دیده می‌شود. این تعلیقات که برخی عربی و برخی فارسی است، نوعاً با امضای <لمحررّه الشریف بن الشریف العلامة بن العلامة موسی الطبیب التنکابنی> آمده است؛ برخی از حواشی‌ها مانند حاشیه برگ <231ب>  تاریخ سال 1332هـ را بر ضمن خود دارد. بنا به نوشته وی در انجام، این اثر دارای <60> تعلیقه و حاشیه از وی می‌باشد که به نظر می‌رسد معرّفی و انتشار مستقل تعلیقاتِ پزشکی تنکابنی بر کتاب الفاخر رازی، فی نفسه امری پسندیده است. گفتنی است پیش‌تر، بخش‌هایی از آغاز، اواسط و انجام نسخه افتاده بود که از سوی کاتب (تنکابنی)، که خود پزشک حاذقی نیز بوده، بازنویسی و تکمیل نموده است؛ بین برگ‌های 1-3 فهرستی از ابواب و فصول مقاله دوم این اثر درج شده است که بایستی به خط همین تنکابنی بوده باشد. روی آغازین برگ نسخه، کاتب بخش نونویس آورده است: <این کتاب مستطاب، جلد ثانی از کنّاش فاخر از کتب مرحوم مغفور میرزا سلیمان حکیم طبیب تنکابنی است که جدّ این حقیر است و ناقص بوده و مشهور بین الاطباء بود که ناتمام و هنوز باتمام نرسیده، محمّد بن زکریای رازی وفات کرد و خیلی تفحّص از این کتاب در دارالخلافة طهران نمودم، [البته] بعضی از اطبّاء [نسخه‌ای] از این کتاب داشتند و[لی] ناقص بود، نسخه [کامل و] تمام [شامل هر دو مقاله] در هیچ کتابخانه از اطبّاء نیافتم، بعد از تجسّس [و تفحّص] زیاد در کتابخانه سلطان الأطبّاء، مرحوم میرزا ابوالقاسم نائینی از این [اثر] نسخه‌[ای] یافتم که تمام بود، لذا از اوّل و وسط و آخر آنرا از روی آن نسخه استنساخ نمودم و تمام کردم، و لیکن آن نسخه بسیار مغلوط بود، چنانکه این نسخه [ما] هم بسیار غلط دارد، اگر فرصتی شود می‌توانم اغلاط آنرا بصحّت تبدیل نمایم، اللهم وفّقنی بتاریخ سنة 1296هـ در دارالخلافة طهران در مدرسه مرحوم آقا شیخ عبدالحسین، تمام شد؛ حررّه موسی الطبیب التنکابنی>. در آغاز نسخه، همچنین تملّکِ تنکابنی با ظُهر <قد أوتیت سؤلک یا موسی 1260> همراه یادداشت: <چند روزی در عاریه حقیر است؛ أنا الجانی [موسی] ابن العلامة [ابن العلامة المیرزا محمّد بن المیرزا سلیمان] التنکابنی>، دیده می‌شود. برخی برگ‌ها آسیب جانوری دیده که بعضی از آنها وصّالی غیرفنی و ترمیم غیراصولی شده است.

منابع پژوهش: حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج2، ص1215؛ صالحیه، محمّدعیسی، المعجم الشامل للتراث العربی المطبوع، ج3، ص13؛ بروکلمان، کارل، تاریخ الأدب العربی، القسم الثانی3-4، ص690؛ سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج3، صص391-392؛ نجم‌آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، صص148-152 و 316؛

Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. III, p. 286; Brockelmann, C., Geschichte der Arabischen Litterature (GAL), Vol. I, p. 270 & Vol. I (Supp.), p. 420.

•••

شماره ردیف: <28>

شماره نسخه: <4282>

نام اثر: الحاوی فی الطبّ = الجامع الحاضر لصناعة الطبّ = الجامع = الجامع الکبیر = حاضرة صناعة الطب

موضوع: پزشکی

زبان: عربی

گزارش متن: کتابی ارزشمــند، گرانسنگ، نفیس و نسبتاً حجیم و بزرگ در عالم پزشکی، یعنی حدود 30 جلد است که برخی بر این باورند پس از وفات رازی، به امر <ابوالفضل محمّد بن حسین مشهور به ابن العمید> (د. سال 359هـ)، استاد صاحب بن عَبّاد (وزیر شهیر رکن‌الدوله دیلمی از پادشاهان آل بویه)، یادداشت‌های باقیمانده از وی، از خواهر رازی اخذ گردیده و به اهتمام شاگردانش جمع‌آوری و نام الحاوی بر آن نهاده شده است که البته برخی از صاحبنظران منتقدِ این نظر هستند.[41]

بنا به نوشته مرحوم دکتر محمود نجم آبادی، این اثر را باید آخرین تألیفِ رازی دانست؛ وی همچنین اضافه کرده است که این اثر معتبرترین، بزرگترین و مهمترین کتابِ رازی است که وی، تمامی تجارب شخصی و مشاهدات بالینی خود را که محصول سال‌ها طبابت رازی در بغداد بوده، در این اثر گردآوردی کرده است. این اثر مدت‌ها مرجع دانشجویان علوم پزشکی در دنیا بوده است و در واقع یک دوره کامل پزشکی مشتمل بر جمیع اطلاعات پزشکی در تشخیص امراض و چگونگی درمان آنها تا دوران رازی است؛ رازی در این اثر عقاید خود و نظریاتِ پزشکان پیش از خود را نگاشته و در هر بخش خود، اظهار نظر نموده است.

کتاب الحاوی، نه نوشتاری ساده، برای ثبت تجربیاتِ پزشکی، بلکه حقیقتاً دائرة المعارف بزرگ علم پزشکی است که در آن با موشکافی علمی به مباحث طبی پرداخته شده است. روش به کار برده شده در تدوین کتاب الحاوی، هم اکنون نیز در تمامی آثار علمی پزشکی دنیا، به کار گرفته می‌شود و از این روست که می‌بینیم این کتاب بیش از پنجاه سال به عنوان یکی از مهمترین کتبِ درسی فرانسه، مهد تمدن و فرهنگ اروپا و نه در مدارس معمولی، بلکه در دانشگاه سوربن در پاریس، تدریس می‌گردیده است و تنها در سال 1542، پنج بار با ترجمه فرانسوی، تجدید چاپ شده است؛ الحاوی افزون بر ترجمه فرانسوی، به زبان‌های انگلیسی و لاتینی نیز ترجمه و چاپ شده است. به هر تقدیر این اثر مشتمل بر مباحثی در مداوای بیماری‌ها، جراحی، ادویه و غذاها، داروهای ترکیبی، فن پزشکی، داروشناسی، وزن و مقیاس، تشریح، اسباب طبیعی در علم پزشکی، راهنمای پزشکی نام و اصطلاحات پزشکی، مقدّمات پزشکی و ده‌ها موضوع طبّی دیگر که این اثر حاوی تمامی آن‌هاست.

در معرّفی و توضیح بخش‌های مختلفِ این کتاب بزرگ، باید افزود، کتاب الحاوی، طبق نوشته فؤاد سزگین، دایرة المعارف بزرگ طبّی است، که قسمت اعظم آن از نقل قول‌هایی از آثار یونانی، سریانی، هندی و عربی تشکیل شده و بخشی از آن هم یادداشت‌ها و تجربیات شخصی رازی است. علی بن عباس مجوسی در باره کاری که رازی در الحاوی انجام داده، چنین اظهار نظر می‌کند: <مشاهده کردم که در آن از همه آن چه مورد نیاز پزشکان است، یعنی بهداشت و درمان  بیماری‌ها و ناخوشی‌هایی که با دارو و خوراک درمان پذیرند و نشانه‌های آن‌ها، یاد کرده و از ذکر چیزی از آن چه مورد نیاز طالبان این فن است، غفلت نورزیده است؛ امّا درباره امور طبیعی مانند دانش اسطقسات و مزاج‌ها و اخلاط و کالبد شکافی و جراحی چیزی نگفته، و نیز آنچه را که آورده بر پایه نظم و ترتیب لازم و به شیوه کتاب‌های آموزشی نیست. همچنین آنگونه که از دانش و شناخت او نسبت به فن پزشکی و تألیف کتاب می‌سزد ـ زیرا من منکر فضل و دانش او در فن پزشکی و توانایی او در تألیف کتاب نیستم ـ کتابِ خویش را به مقالات و فصول و ابواب گوناگون تقسیم نکرده است. وی در وصف هر یک از بیماری‌ها و علل و نشانه‌ها و شیوه درمان آن‌ها، سخنان هر یک از پزشکان قدیم و جدید، از بقراط و جالینوس گرفته، تا اسحاق بن حنین و پزشکانی را که در فاصله میان ایشان زیسته‌اند، آورده و از ذکر چیزی از گفته‌های ایشان در این باب، فروگذاری نکرده است. بدین سان همه کتاب‌های پزشکی، در این کتاب وی گنجانده شده‌اند؛ اما باید دانست که پزشکان حاذق و ماهر در وصف طبیعت بیماری‌ها و علل و نشانه‌ها و شیوه درمان آن‌ها اتفاق نظر دارند و در میان ایشان جز اندکی فزونی و کاستی یا در برخی الفاظ، اختلافی نیست، زیرا قوانین و شیوه‌هایی که برای شناخت بیماری‌ها و ناخوشی‌ها و موجبات و درمان آن‌ها به کار می‌برند، شیوه‌های عیناً مشابهی است و وقتی چنین است، چه حاجت که سخنان پزشکان قدیم و جدید را نقل و تکرار کنند، زیرا گفته‌های ایشان همانند است و هرگاه نیز برخی از ایشان در زمینه کاربرد أنواع داروها سخنی بر خلاف دیگران گفته باشند، آن سخن به قوای داروها و فواید آن‌ها مربوط نمی‌شود، مثلا بِه و گلابی و زالزالک، یا زنجبیل و فلفل سیاه و فلفل سبز، گرچه از نظر نوع مختلفند، از نظر قوا و فواید مشابه‌اند و تنها در شدّت و ضعف با یکدیگر تفاوت دارند؛ پس شایسته آن بود که تنها برخی از سخنان ایشان را نقل کنند و به آنچه مورد نیاز است، اکتفا ورزد و گفته‌های دانشمندترین و پیشرفته‌ترین و خوش‌بیان‌ترین و مجرّب‌ترین ایشان در این فن را راهنما قرار دهند، تا حجم کتاب کمتر شود و کار تهیه و استنساخ آن آسان‌تر باشد و در نتیجه فراوان‌تر شود و در دسترس مردمان قرار گیرد. من تاکنون نسخ این کتاب را تنها نزد دو تن از اهل علم و ادب دیده‌ام>.

جنابِ آقای مولوی که در ترجمه فارسی اثر شهیر سزگین (تاریخ نگارش‌های عربی)، کار مقابله با متن آلمانی را برعهده داشته است در این خصوص می‌نویسد: <در این نقل قول مفصّل از کامل الصناعة الطبیة تألیفِ علی بن عباس اهوازی، متأسفانه یک نکته مهم و لازم حذف شده است. اهوازی در میان همین سخنان می‌افزاید که شاید کتاب الحاوی مجموعه دفاتر یادداشت رازی در زمینه دانش پزشکی بوده است و او همه این‌ها را برای استفاده شخصی در سال‌های پیری و دوران ضعف حافظه، و شاید هم برای زمانی که همه کتاب‌های خود را در دسترس نداشته باشد، فراهم آورده است. همچنین می‌توان تصوّر کرد که می‌خواسته است به هنگام فرصت، یادداشت‌ها را مرتب و منظّم کند، امّا هرگز چنین فرصتی نیافته است. در حقیقت مجلّدات الحاوی نشان می‌دهد که مطالب آن‌ها یادداشت‌هایی است که با شتابِ بسیار، از منابع گوناگون فراهم آمده‌اند.

عناوینی که بر روی هر یک از اجزای 23 جلد (از سی جلد) کتابِ الحاوی رازی نهاده شده چنین است:[42]

ـ الجزء الأوّل فی أمراض الرأس،

ـ الجزء الثانی فی أمراض العین،

ـ الجزء الثالث فی أمراض الأذن و الأنف و الأسنان (نسخه ما)

ـ الجزء الرابع فی أمراض الرئة،

ـ الجزء الخامس فی أمراض المری و المعدة و مایتعلق بذلک،

ـ الجزء السادس فی الاستفراغات و التسمین و الهزال،

ـ الجزء السابع فی امراض الثدی و القلب و الکبد و الطحال،

ـ الجزء الثامن فی أمراض الأمعاء،

ـ الجزء التاسع فی أمراض الرحم و الحمل،

ـ الجزء العاشر فی أمراض الکلی و مجاری البول و غیرهما،

ـ الجزء الحادی عشر فی الحمیات و الدیدان فی البطن و البواسیر و الحدب و النقرس و الدوالی و داء الفیل و غیرها،

ـ الجزء الثانی عشر فی أمراض السرطان و الأورام و الدمامیل و الدبیلات و ما یحلل جسا القروح و الدشبد و غیرها،

ـ الجزء الثالث عشر فی أمراض الرض و الفسخ الذی ینشق منه داخلاً  و القروح فی أعضاء التناسل و المقعدة و غیرها،

ـ الجزء الرابع عشر فی الحمیات و البراز و القی و غیرها،

ـ الجزء الخامس عشر فی الحمی المطبقة و الأمراض الحادة و الحادثة عن السدد و سقی الماء البارد و غیرها،

ـ الجزء السادس عشر فی حمیات الدق و الذبول و النافض و الحمیات التی لاتسخن فی الحمیات الوئبیة و غیرها،

ـ الجزء السابع  عشر فی الجدری و الحصبة و الطواعین،

ـ الجزء الثامن عشر فی البُحران و ما یتعلّق به،

ـ الجزء التاسع عشر فی البول و ما یتعلق به و النهش و السموم،

ـ الجزء العشرون فی الأدویة المفردة (الف ـ زاء)،

ـ الجزء الحاوی و العشرون فی الأدویة المفردة (سین ـ یاء)،

ـ الجزء الثانی و العشرون فی الصیدلة و فی جداول استنباط الأسماء و الأوزان و المکاییل،

ـ الجزء الثالث و العشرون (القسم الأوّل) فی قوانین استعمال الأطعمة و الأشربة و فی النوم و الیقظة و فی الأمراض التی تعدی و تتوارث و غیرها،

ـ الجزء الثالث و العشرون (القسم الثانی) فی مایعرض للجلد من البهق و البرص و الجذام و غیرها و فی خضاب الشعر و الید.

باید افزود که نسخه مورد گفتگو، جزء سوم کتاب الحاوی فی الطب است و متأسفانه بخش‌هایی از آغاز (از جمله مقدّمه) آن، از نسخه افتاده است؛ همچنین جابجایی‌هایی در برخی ابواب آن نسبت به نسخه چاپی (حیدرآباد دکن) مشاهده می‌شود.

عناوین فرعی ابواب جزء سوم نیز بر اساس نسخه مورد گفتگو، چنین است:

[1. فی أمراض الأذن، 2. فی عسر السمع و الصمم]، 3. فی‌ مایحدث فی الأنف من النتن و عدم السمّ و القروح و السدد و ... (6ب)، 4. فی مایحدث فی الفمّ من الأمراض و علاماتها و علاجها ... (14 الف)، 5. فی مایحدث بالصوت و مایصلح خشونة قصبة الرئة و فی بحوحة الصوت (29ب)، 6. باب فی التنفّس و تقدمة المعرفة (36ب)، 7. أصناف سوء التنفّس (42 الف)، 8. فی العلق و ماینشب فی الحلق و یقوم فی المجری و علاج المخنوق و الغریق ... (50 الف)، 9. فی الأورام و القروح و النغانغ فی الحلق و الخوانیق و اللسان و اللهاة و المخنوق و الغریق و ضیق المبلع (55ب)، 10. فی مداواة الأسقام (74 الف).

در تاریخ نگارش‌های عربی، تألیفِ گرانمایه دکتر سزگین، فهرستی از برخی مقالات و رساله‌های پژوهشی که در معرّفی کتاب الحاوی آمده است که عبارتند از: مقاله <اشتاین اشنایدر> با عنوان: "آثار سم‌شناسی عرب‌ها تا پایان قرن دوازدهم ..."[43] ، منتشر شده در نشریه Virchow’s Archiv، شمـاره 52 (1871)، ص468 به بعد؛ رساله دکتری <تیمان> با عنوان: <رازی طبیب عرب در کتاب الحاوی خود از اطبّای یونانی درباره دندان پزشکی چه می‌گوید؟>[44] (لایپزیگ 1925)؛ مقاله <پرژان> با عنوان: "برداشت‌های شخصی چشم پزشکی رازی در الحاوی"[45] منتشر شده در نشریه Ann. d’Oculistique، شماره 127 (1902)، صص105-133، 272-287 و 413-432؛ مقاله <مایرهوف> با عنوان: "سی و سه معاینه طبّی توسّط رازی (ح 900م"[46] منتشر شده در نشریه Isis، شماره 23 (1935)، صص321-356 و متن عربی آن صص1-14؛ مقاله <شیپرگس> با عنوان: "الحاوی رازی"[47] منتشر شده در نشریه Z. ärztl. Fortbildung، شمــاره 48 (1959)، ص1030 به بعد؛ مقاله <دیتریش> با عنوان: "[مهارت‌های علم پزشکی]"[48] منتشر شده در همان نشریه Z. ärztl. Fortbildung، شمـاره 48 (1959)، ص45 به بعد؛ مقاله <نبیا> با عنوان: "داروشناسی موجود در الحاوی رازی ..."[49] منتشر شده در نشریه Pugliese delle Scienze، شماره 23 (1965)، صص311-331؛ کتابِ <دکتر محمود نجم آبادی> نیز 33 معاینه بالینی رازی را با عنوان قصص و حکایات المرضی (تهران 1964 و تجدید چاپ همراه افزوده‌ها در 1365ش)؛ رساله دکتری <احمد م. مختار> با عنوان: <رازی در مقابل جالینوس، نقد جالینوس در بیست کتابِ نخست از الحاوی ابن رازی>[50] (بن 1969)؛ کتابِ <دکتر مهدی محقق> با عنوان: فیلسوف ری محمّد بن زکریای رازی (تهران 1349ش/1970)؛ مقاله <ف. ف. خطّاب> با عنوان: "رائعة عربیة، الحاوی للرازی" منتشر شده در نشریه المورد، س1، ش3-4 (1972)، صص141-144؛ مقاله <همو> با عنوان: "الملاحظات الاکلینیکیة أو الحالات السریریة فی کتاب الحاوی للرازی" منتشر شده در همان نشریه المورد، س2، ش3 (1973)، صص20-33؛ مقاله <شونفلد> با عنوان: "درمان دندان در الحاوی رازی"[51] منتشر شده در خلاصه مذاکرات بیست و سومین کنگره بین المللی تاریخ پزشکی (لندن 1971)، ج2، صص962-967 و کتابِ <حسین م. ع. عقبی> با عنوان: طبّ الرازی، دراسة و تحلیل لکتاب الحاوی (بیروت 1977).

همانگونه که اشاره گردید، کتاب الحاوی فی الطبّ مشتمل بر 30 جلد است، امّا بر اساس نسخ یافت شده، تاکنون تنها 23 جلد آن به عنایت و تصحیح سید عبدالوهاب، شرف‌الدین و محمّد عبدالمعین خان از سوی مطبعة دائرة المعارف العثمانیة در حیدر آباد دکن، بین سال‌های 1955-1972 (تجدید چاپ 1974-1979) به چاپ رسیده است. باید افزود که همچنین برخی مجلّدات این اثر (همچون جلد نخست و بیست و دوم) از سوی دکتر سید محمود طباطبایی (پزشک متخصّص و مسلّط به زبان عربی و عضو هیئت علمی دانشگاه مشهد) به فارسی ترجمه و به اهتمام شرکت داروشناسی الحاوی بین سال‌های 1369-1372 به چاپ رسیده است. همچنین بخش‌هایی از این اثر ارزشمـند، به اهتمام جاتین سوردیل تومین[52] همراه ترجمه لاتینی آن بین سال‌های 1509 و 1542 در جمهوری ونیز (ایتالیا) منتشر گردیده است. نیز برای نخستین بار، یک ترجمه لاتینی نیز از مترجمی ناشناس در شهر پرشیا[53] ، از شهرهای شمــــالی ایتالیا در سال 1486 و نیز از سوی فرج بن سالم باعنوان الحاوی للرازی[54] همراه ترجمه لاتینی آن در دو جلد، قطع سلطانی  به نحوّ مکرّر در اروپا، به چاپ رسیده است که نسخه‌های چاپی آن اکنون بسیار نادر و کمیاب است؛ ترجمه‌ها و گزیده‌های دیگر نیز از کتاب الحاوی صورت گرفته که فؤاد سزگین در پژوهه ارزشمند خود، تاریخ نگارش‌های عربی، به مواردی، اشاره کرده است.

باید افزود در فهرست‌نگاری نخستین این کتابخانه، نسخه شمـاره <8143>، به اشتباه نسخه‌ای دیگر از کتابِ الحاوی  فی الطبّ تألیف رازی دانسته و در فهرست ثبت شده است که در واقع الحاوی فی علم التداوی، تألیفِ نجم‌الدین محمود بن الیاس شیرازی می‌باشد و بدین وسیله تصحیح و استدراک می‌گردد.

آغاز:[55] افتاده <... [فی أمراض الأذن ... فی عسر السمع و الصمّ] ... بن ماسویه قال إن صبّ فی الأذن مع خلّ و کندر بدهن ورد ینفع من وجعها العارض من برد و رطوبة و دهن اللوز ... (6ب) فی مایحدث فی خلقة الأنف من النتن و عدم الشمّ و القروح ...>.

انجام: <... (8 الف) من الأدویة المفردة من التاسعة ... و لاینبعث منه شیء دفعة و یکون معه وجع و حمی و یکون تفتق العروق من برد شدید و جداً من حمل عنیف و الدم الجاری منه عزیز کثیر و یحدث فی أکثر الأمر مع ورم و التلّخص منه عسر لانکاد ینجع؛ تمّ الجزء الثالث من کتاب الحاوی فی الطبّ، یتلوه فی الذی یلیه فی علاج انفتاح العروق و لله الحمد و النعمة و به التوفیق و العصمة حسبنا الله و نعم الوکیل>.

گزارش نسخه: نوع خط: نسخ، نام کاتب: نامعلوم، تاریخ کتابت: نیمه دوم سده 8هـ، عناوین و نشانی‌ها: شنگرف و مشکی، نوع کاغذ: شرقی نخودی ضخیم (خانبالغ) آهار مهره، تعداد برگ: 90گ، تعداد سطر: 25-27س، اندازه متن کتاب: 5/20× 13 سانتیمتر، اندازه جلد: 28× 19سانتیمتر، نوع جلد: مشمعّی (گالینگور) قهوه‌ای، با عطف تیماج مشکی.

ویژگی‌های نسخه: نسخه‌ای بسیار نفیس و عزیز الوجود از سده هشتم هجری است؛ نسخه در حاشیه تصحیح گردیده است و حاشیه نویسی اندکی نیز در برخی برگ‌ها دیده می‌شود. بخش‌هایی از عناوین ابواب و فصول جزئی کتاب، در برش نابجا در صحافی، در سال‌های دیرین از نسخه افتاده است. آثار رطوبت دیدگی بر فراز برگ‌های نخستین و پایانی نسخه قابل مشاهده است ولی البته خوشبختانه آسیبی به متن نرسیده و خواناست. برخی برگ‌های نسخه آسیب دیده و ترمیم گردیده است. بر فراز برگ <81 الف> تملکِ <محمّدرضا> با مهر بیضی شکلِ <عبده محمّدرضا 1255> دیده می‌شود.

منابع پژوهش: طهرانی، آقابزرگ، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج6، صص235-236؛ مشار، خانبابا، فهرست کتاب‌های چاپی عربی، صص301-302؛ نجم‌آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، صص9-43 و 300-304؛ سرکیس، الیان، معجم المطبوعات العربیة و المعرّبة، ج1، ص914، صالحیه، محمّدعیسی، المعجم الشامل للتراث العربی المطبوع، ج3، صص11-12؛ بروکلمان، کارل، تاریخ الأدب العربی، القسم الثانی3-4، صص683-684؛ سزگین، فؤاد، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، تاریخ نگارش‌های عربی، ج3، صص379-382؛

Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS), Vol. III, pp. 278-281; Brockelmann, C., Geschichte der Arabischen Litterature (GAL), Vol. I, pp. 268-269 & Vol. I (Supp.), pp. 418-419.

•••

شماره ردیف: <29>

شماره نسخه: <2/13805>

نام اثر: عروق مقصوده = رگ شناسی (رساله در...) = رگ زدن (رساله در...) = شناسایی رگهای مضروب بدن

مترجم: ناشناخته

موضوع: پزشکی

زبان: فارسی

گزارش متن: رساله مختصری در شناسایی رگ‌ها و فَصد (رگ‌زنی طبّی) آن­ها، مشتمل بر توصیفِ هفده رگ می‌باشد. نام رگ‌های هفده­گانه عبارتند از: قیفال، باسلیق، اكحل، حبل الزارع، اسلیم، صافن، رگ زیر زانو، عِرق­النساء، عِرق­الجبهة، صدغ، ماقین، ارنبه، دواج، رگ زیر زبان، چهار رگِ لب‌ها، رگِ میان سر و رگِ پس گوش. باید افزود در نسخه مورد گفتگو، مؤلف محمّد بن زكریای رازی دانسته شده است كه اگر صحّت این انتساب را تأیید نماییم، ناگزیر بایستی ترجمه فارسی بابِ چهارم رساله الفصد وی بوده باشد که از سوی مترجمی ناشناس از زبان عربی به فارسی برگردانده شده است. مرحوم نجم‌آبادی در کتاب مؤلّفات رازی، اصل عربی این اثر (الفصد) را به تفصیل معرّفی نموده است. ناگفته نماند که در نسخه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، این اثر با عنوان عروق مقصوده از مترجمی ناشناس گزارش شده است. ناگفته نماند، در این نوشتار، ترجمه‌های آثار رازی، ذیل همان آثار معرّفی نمودیم، امّا از آنجا که از اصل این اثر (الفصد) نسخه‌ای در این کتابخانه تاکنون شناسایی نشده است، به جهتِ نفاست و اهمیت این اثر و نیز ختامه مسک، بر خلاف قاعده نوشتار حاضر، آن ترجمه را به نحو مستقل معرّفی نمودیم!

آغاز: <بسمله، در شناسایی رگها مضروب بدن، چنین گوید محمّد بن زكریای رازی: آنچه رگی كه پیشتر باید زد و آنچه را كه باید كمتر زد، چندین رگ است؛ اوّل: قیفال و جایگاه او بر میان بازوست ...>.

انجام: <... هفدهم، رگِ پس گوش است، گوش را نیك باید مالید، تا رگ پدید آید و این هم كودكانرا زنند از بهر درد چشم و خارش سر نیك منفعت دارد>.

گزارش نسخه: نوع خطّ: شكسته نستعلیق، نام كاتب: سید یحیی ابن حاجی میرزا علی­محمّد لاریجانی ملقّب به سید الحكماء، تاریخ كتابت: سال 1331ق، محلّ كتابت: [طهران]، عنوان­ها و نشانی­ها: مشكی، نوع كاغذ: فرنگی نخودی، تعداد برگ: 2گ (7ب ـ 8الف)، تعداد سطر: 16س، اندازه ‌متن: 5/15×5/8 سانتیمتر، اندازه ‌جلد:‌‌‌‌ 17×5/10 سانتیمتر، نوع جلد: میشن قهوه‌ای تیره، رقم كاتب: <در شب بیست [و] پنجم شهر صیام سنه اود ئیل، حقیر سید یحیی ملقّب بسیدالحكماء ابن حاجی میرزا علی­محمّد اللاریجانی در ساعت هفت از شب تحریر نمودم و بیادگار نهادم و از ناظرین محترم .... فی سنة 1331هـ>.

ویژگی­های نسخه: این رساله در حاشیه تصحیح گردیده است. بعد از رساله حاضر (بین برگ­های 8ب ـ 9 الف) چند حدیث درباره رسول خارجی و باطنی، و تقسیم عقل به مطبوع و مسموع، یك فایده طبّی در اینكه اطبّای هند، فرس و روم متّـفق القولند كه امراض از 6 خصلت نشأت می‌گیرد: <الأمراض یتولّد من ستّة أشیاء: الأکل علی الأکل، قلّة النوم فی اللیل، کثرة النوم فی النهار، حبس البول، کثرة ...> به همراه چند فایده طبّی دیگر؛ نیز ابیاتی از خیام نیشابوری و ابن عربی و همچنین 2 بیت شعر در مدح <رضاخان پهلوی>، از كاتب، مربوط به سال 1304ش (سال تاج‌گزاری رضاخان) دیده می‌شود؛ ناگفته نماند که برخی از ابیات منسوب به خیام نیشابوری با قلم مداد نگاشته شده با امضای <فلاح‌زاده> که متأسّفانه به تدریج رنگ آن (مداد) در حال از بین رفتن است و بایستی ضمن اقداماتی برای تثبیت آن، به نظر می‌رسد تهیه اسکن، نسخه‌ دیجیتالی و میکروفیلم مفید باشد. این ابیات از کاتب نسخه (لاریجانی) است:

دنیا نبود درد و بجــــز ناله و آه
آیـد روزی كــه دوستانش گویند

عاقل نكند درین ­جهان منزلگــاه
بیچــاره فـــلان بمـرد إنـّــا لله
                  

در شب نوزدهم ماه صیام 1330هـ وقت سحر ... در طهران بیادگاری تحریر نمود و از خواننده طلب مغفرت میخواهم؛

آدمــی را عقل بایـــد در بدن

ورنه جـان در كالبد دارد جمـاد>.

منابع پژوهش: دانش‌پژوه، محمّدتقی، فهرست كتابخانه اهدائی آقای سید محمّد مشكوة به كتابخانه دانشگاه تهران، ج4 (مجلّد3، بخش2)، صص787-788؛ نجم‌آبادی، محمود، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، صص144-147؛ منزوی، احمد، فهرست نسخه‌های خطی فارسی، ج1، ص544، همو، فهرستواره كتابهای فارسی، ج5، ص3487.

 

hg

 


 

 

منابع پژوهش

1. ابن ندیم، محمّد بن اسحاق، الفهرست، ترجمه محمّدرضا تجدد، تهران، اساطیر، ۱۳۸۱.

2. اذکایی، پرویز، حکیم رازی ...، تهران، طرح نو، 1382

3. آرام، احمد، علم در اسلام، تهران، سروش، ۱۳۶۶.

4. بجنوردی، کاظم (زیرنظر)، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد12، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1383.

5. ------، جلد9، چاپ دوم، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1385.

6. بروکلمان، کارل، تاریخ الادب العربی، قسم الثانی، القاهرة، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1993.

7. بیرشک، احمد (زیرنظر)، خلاصه زندگی‌نامه علمی دانشمندان، ترجمه صادق محبوبین، ویراستار فریبرز مجیدی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی، ۱۳۷۴.

8. حاجی خلیفه، کشف الظنون، جلد2، چاپ دوم، بیروت، دارالفکر، 1990.

9. حداد عادل، غلامعلی (زیرنظر)، دانشنامه جهان اسلام، جلد3، بنیاد دانشنامه جهان اسلام، 1379.

10. حسینی اشکوری، احمد، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی، جلد9، قم، کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، 1360.

11. ------، جلد21، قم، کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، 1372.

12. دانش‌پژوه، محمّدتقی، فهرست كتابخانه اهدائی آقای سید محمّد مشكوة به كتابخانه دانشگاه تهران، جلد4 (مجلّد3، بخش2)، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1332.

13. دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه دهخدا، مدخل <رازی>، زیر نظر دکتر محمّدمعین، تهران، دانشگاه تهران، سازمان لغت‌نامه، ۱۳۳۴.

14. سرکیس، الیان، معجم المطبوعات العربیة و المعرّبة، جلد1، چاپ دوم، بیروت، دارصادر (چاپ اول: مصر 1928).

15. سزگین، فؤاد، تاریخ نگارش‌های عربی، ترجمه گروه مترجمان به سرپرستی احمدرضا رحیمی ریسه، جلد3: پزشكی، داروسازی، جانورشناسی، دام پزشكی، چاپ دوم، تهران، موسسه نشر فهرستگان خانه كتاب ایران، وزارت ارشاد اسلامی، 1386.

16. ------، جلد4: کیمیا، شیمی، گیاه‌شناسی، کشاورزی، چاپ دوم، تهران، موسسه نشر فهرستگان خانه كتاب ایران، وزارت ارشاد اسلامی، 1386.

17. صالحیه، محمّدعیسی، المعجم الشامل للتراث العربی المطبوع، ج3، القاهرة، معهد المخطوطات العربیة، 1993.

18. طهرانی، آقابزرگ، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، جلد 18؛ چاپ دوم، قم، اسماعیلیان، بدون تاریخ (چاپ اول: نجف 1967).

19. ------، جلد 20، تهران، کتابخانه اسلامیة؛ 1390هـ .

20. ------، جلد3، النجف الاشرف، مطبعة الغری، 1357هـ .

21. مدرس تبریزی، محمّدعلی، ریحانة الادب، تبریزی، انتشارات خیام، 1374.

22. مشار، خانبابا، فهرست کتاب‌های چاپی عربی، تهران، چاپخانه رنگین، 1344.

23. ------، فهرست کتاب‌های چاپی فارسی، ج1، تهران چاپخانه ارژنگ، 1350.

24. معین، محمّد، فرهنگ‌نامه فارسی، چاپ نهم، تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۵.

25. منزوی، احمد، فهرست نسخه‌های خطی فارسی، جلد1، تهران، مؤسّسه فرهنگی منطقه‌ای،  1348.

26.------، فهرستواره كتابهای فارسی، جلد5، چاپ دوم، تهران، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، 1382.

27. نجم‌آبادی، محمود. محمّد زکریای رازی، تهران، انتشارات دانشگاه رازی، 1355.

28. ------، تاریخ طبّ در ایران پس از اسلام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۶.

29. ------، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمّد بن زکریای رازی، چاپ دوم؛ تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1371.

30. Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS): Medizin, Pharmazie, Zoologie, Tierheilkunde bis ca. 430 H., , Bd. III, Leiden, E. J. Brill, 1970.

31. -------: Alchimie, Chemie, Botanik, Agrikultur bis ca. 430 H.,  Bd. IV, Leiden, E. J. Brill, 1970.

32. Brockelmann, C., Geschichte der Arabischen Litterature (GAL), Vol. I, Leiden, E. J. Brill, 1937.

33. ----------, Vol. I, Supp. Leiden, E. J. Brill, 1943.

34. http://mehrnews.com

35. http://akairan.com

36. http://beytoote.com

37. http://articlefa.ir

38. http://research.ac.ir

39. http://www.yadeyar.ir

40. http://fa.wikipedia.org

41. http://research.ac.ir 

                                                                                                                                     ***          


*پژوهشگر متون کهن و دانشجوی دکتری مطالعات شیعی در دانشگاه ادیان و مذاهبhosseinmottaqi@gmail.com

[1]. مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة الادب، ج2، صص286-287.

[2]. ابن‌ ابی‌ اصیبعه‌،  این‌ عقاید را از مقام‌ شامخ‌ علمی‌ محمد بن‌ زکریا دور می‌داند و احتمال‌ ساختگی‌ بودن‌ آنها را طرح‌ می‌کند.

[3]. کتابهای دوازده گانه رازی درصنعت کیمیا عبارتست از: 1. المدخل التعلیمی، 2. المدخل البرهانی، 3. اثبات الصنعة، 4. کتاب الحجر، 5. کتاب التدبیر، 6. کتاب الاکسیر، 7. کتاب شرف الصنعة، 8. کتاب الترتیب، 9. کتاب التدابیر، 10. کتاب المحن، 11. کتاب الشواهد،  12. کتاب سرّ الحکماء.

[4]. یادآور می‌شویم نسخه شمــاره 2/12425 کتابخانه عامره مرعشیه نیز نسخه دیگری همانند نسخه جامع گوهر شاد مشهد می‌باشد، امّا به جهت ناتمام بودن آن، در توضیح فقره مذکور، به نسخه کتابخانه جامع گوهرشاد، استناد جستیم.

[5]. این دگرگونی در مقدّمه گاهی بسیار عمیق می‌باشد، چنانچه به عنوان نمونه در نسخه  شمـــاره <2/12425> همین کتابخانه عامره، به مانند متن تفصیلی (کتاب الاسرار)، کتاب در سه باب تنظیم  شده، لیکن در ادامه صحبتی از این بابها نشده است! درحالی که متن خلاصه (سرّالاسرار) دارای 36 باب به نحو مختصر، امّا متن مفصّل (کتاب الاسرار) دارای سه باب می‌باشد

[6]. در برخی نسخ کتاب الاسرار (مانند نسخه 9/3386 همین کتابخانه عامره) به جای <قسم> به صورت <باب> آمده است و در برخی موارد اندک نیز برخی عناوین متفاوت است؛ برای نمونه: أبواب التکلیس (69ب)، أبواب تصعیدات (75ب)، أبواب التشمیع (77ب)، أبواب التحلیل (89 الف)، أبواب تدابیر المیاه (94ب)، أبواب تدابیر الأحجار (96 الف)، أبواب تدابیر الذَهَب و الفضّه (104ب)، أبواب الخمایر المرکبّة (107 الف) و.... لیکن متن اصلی مطابق می‌باشد.

[7]. حسینی اشکوری، احمد، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی؟رح؟، ج9، صص167-168.

[8]. Liber Secretoru.

[9]. مانند نسخه نخستین است ، لیکن اندکی اختلاف دربرخی واژه ها مشاهده می‌شود.

[10]. به جهت کثرت استنساخ اثر، جابجائی‌هایی در برخی ابواب دیده می‌شود.

[11]. P. Guigues.

[12]. La guerison a une heure.

[13]. بازشناسی این اثر، مرهون تلاش‌های تحسین برانگیز دکتر حسین رضوی برقعی است.

[14]. نسخه مورد گفتگو فاقد این باب است، گویا به جهت افتادگی یکی ـ  دو برگی باشد که بعد از برگ <116ب> دیده می‌شود.

[15]. نسخه ما فاقد چنین بابی است، گو اینکه این عنوان، از قلم کاتب افتاده یا در <نسخه مستنسخ عنه> به این شکل نبوده است.

[16]. جز مقداری از فرازهای نخستین این باب، باقی مطالب آن افتاده است.

[17]. ابواب داخل قلاب جملگی در نسخه مورد گفتگو افتاده‌اند.

[18]. دفتر کتبخانه ولی‌الدین: ص142.

[19]. آغاز اصل کتاب بر اساس نسخه کتابخانه ملّی ملک در تهران چنین است: <بسملة، هذا کتاب نظمنا فیه ما کان علّقه تلمیذ الحکیم الفاضل محمّد بن زکریا الرازی عند السماع من لفظه ممّا أشار به علی السائلین عن عوارض عللهم ...؛ باب فی الصداع و الشقیشقة مع إلتهاب و ...>.

[20]. Aphorismi.

[21]. در نسخه چنین است و قاعدتاً بر پایه ارتکاز ذهنی معهود، این عبارت بایستی به صورت <لواهب العقل> بوده باشد.

[22]. ناگفته نماند عنوان و شماره باب‌ها در نسخه مورد گفتگو نیامده و به جهت افتادگی از آغاز نسخه نیز فاقد 23 باب نخست کتاب است؛ همچنین برخی باب‌ها نسبت به نسخه چاپی جابجائی‌هایی دارد که با دقت در شمــــاره برگ‌ها می‌توان به این مسأله واقف گردید.

[23]. آغاز اصل کتاب بر اساس  نسخه چاپی و نسخه کتابخانه ملی ملک چنین است: <بسم الله الرحمن الرحیم، الکناش الحاوی للرازی المعروف  بالتقسیم و التشجیر ... قال محمّد بن زکریا الرازی جری بحضرة رجل فاضل ذکر تقاسیم العلل و علاماتها فرأیت أن أؤلّف کتاباً فی هذا المعنی ...؛ الباب الأوّل فی داءالثعلب و هو تمرط الشَعر، یکون هذا من بلغم محترق و علامته ...>.

[24]. Catalogue of incipits of mediaeval scientific writing in Latin-Lynn thorondik (Cambridge 1963), p. 1684.

[25]. بازشناسی این اثر، مرهون تلاش‌های تحسین برانگیز دکتر حسین رضوی برقعی است.

[26]. P. De Koning.

[27]. Traite sur le calcul dans les reins et dans la vessie traducation accompagnee du texte.

[28]. شهر آبی ونیز در سال‌های دور به عنوان کشوری مستقل در قالب جمهوری اداره می‌گردید، امّا اکنون یکی از شهرهای کشور ایتالیا محسوب می‌گردد.

[29]. از سوی کتابشناسان و تاریخ‌نگاران، در اینکه <منصور> کیست؟ نظریات دیگری نیز مطرح شده که مرحوم علامه قزوینی در حواشی چهارمقاله عروضی سمـــرقندی و نیز مرحوم نجم‌آبادی به مواردی از آن دیدگاه‌ها اشاره نموده‌اند که نقل مختصر مضمون عبارات وی در این نوشتار خالی از لطف نیست:

الف) منصور بن اسحق بن احمد بن اسد، درسال 290هـ از جانب پسر عمّ خود، اسمــاعیل  بن احمد بن اسد، دومین پادشاه سامانی، به حکومت ری منصوب گردید و تا شش سال در آن سمــــت حضور داشته است و گویا در همین مدت حکومت او در ری (بین سال‌های 290-296هـ) محمّد بن زکریای رازی در ری اقامت داشته و این اثر را به نام یا درخواست وی تألیف نموده است و این نظر <یاقوت حموی> است.

ب) منصور بن نوح بن نصر، ششمین پادشاه سامانی؛ علامه قزوینی گوید که این، نظرِ <نظامی عروضی> است و به کلّی فاسد است، چه، وفاتِ رازی با اختلاف اقوال بین سال‌های 310-320هـ بوده و حال آنکه سلطنتِ <منصور بن نوح> بین سال‌های 350-366هـ بوده است و عذر ابن‌خلکان که تألیف المنصوری در حال طفولیتِ <منصور بن نوح> بوده، غیرمسموع می‌باشد!

ج) ابوصالح منصور بن اسحاق بن احمد بن نوح؛ قول دیگر <ابن‌خلکان> است، این نظر در صورتی صحیح است که <نوح> را در سلسله نسب وی به <اسد> مبدل نمائیم.

د) منصور بن اسمــاعیل، قول <ابن ابی‌اصیبعه> در عیون الأنباء است، امّا چنین شخصی درتاریخ معروف نیست، همو در جای دیگری از <منصور بن اسماعیل بن خاقان> یاد کرده که صاحب خراسان و ماوراء النهر بوده است، چنین شخصی هم معروفیتی در تاریخ نداشته است و همچنین همو از <منصور بن اسحاق بن اسماعیل بن احمد> نیز یاد کرده که اگر نام اسماعیل را از سلسله نسب او بیندازند، همان شخصی خواهد بود که <یاقوت> گفته است!

هـ) منصور بن اسد، والی خراسان، این، نظرِ <ابوریحان بیرونی> است. این قول نیز اگر پدر و جدّ <منصور> را مدّ نظر قرار ندهیم و به جدّ اعلی یعنی <اسد> بسنده نمائیم، همان نظر <یاقوت> خواهد شد که پیش‌تر (الف) از نظر گذشت. مرحوم نجم‌آبادی می‌افزاید: <بنابر این معلوم می‌شود که کتاب المنصوری به نام منصور بن اسحق بن احمد بن اسد> حاکم ری، تألیف گردیده است.

[30]. P. De Koning.

[31]. Trois traite d’anatomie arabe.

[32] . عبارات داخل قلاب، در نسخه کتابخانه ملّی ملک ـ تهران، آمده است، لیکن نسخه مورد گفتگو، فاقد اضافاتِ مذکور است.

[33]. در برخی نسخ 61 باب آمده است و نیز گاهی (از جمله نسخه ما)، به جای عنوان <باب>، <فصل> ثبت شده است.

[34]. Therapeutique.

[35]. بازشناسی این اثر، مرهون تلاش‌های تحسین برانگیز دکتر حسین رضوی برقعی است.

[36]. باب‌های (= فصل‌های) 4 و 5 نسخه ما، گویا یکی دانسته شده است، به همین جهت در نهایت امر، ظاهراً یک باب اثر کم است!

[37]. استاد فؤاد سزگین در اصل آلمانی کتاب تاریخ نگارش‌های عربی (ج3، ص287) و بروکلمان در اصل آلمانی ذیل تاریخ ادبیات عرب (ج1، ص420) آورده‌اند که نسخه‌ای از طبّ الفقراء و المساکین در کتابخانه مونیخ ـ آلمان، به شماره <807> موجود است که تقریباً همانند کتاب من لایحضره الطبیب رازی است؛ امّا سزگین افزوده که متن آن با اثر مذکور متفاوت است و گویا گزیده‌ای از کتاب الحاوی رازی بوده باشد؛ با این احوال، مرحوم نجم‌آبادی بر این باور بوده که نام دیگر کتاب من لایحضره الطبیب، طبّ الفقراء و المساکین می‌باشد و ما نیز در ثبت نام دیگر اثر مذکور به این دانشمند فرهیخته، اقتدا کردیم!

[38]. P. De Koning.

[39]. Traite sur le calcul dans les reins et dans la vessie traducation accompagnee du texte.

[40]. PBO  BONO  PUBLICCO  UNIVERSAL  FOOLSCAP.

[41]. بروکلمان به نقل از هرشبرگ این داستان را غیرواقعی و ساختگی می‌داند!

[42]. از تعداد مجلداتِ سی جلدی الحاوی، تاکنون تنها نسخ خطی 23 جلد یافت شده و همانها نیز منتشر گردیده است. عناوین اجزای 23 جلدی کتاب بر اساس نسخ چاپی آن در این نوشتار، درج گردید.

[43]. “Die toxicologischen Schriften der Araber bis Ende des XII. Jahrhunderts ...“.

[44]. <Was berichtet der arabische Arzt Rhazes in seinem Continens aus griechischen Ärzten über Zahnheilkunde>.

[45]. “Les conceptions ophtalmologiques personelles de Phazes dans le Hawi”.

[46]. “Thirsty-three clinical observations by Rhazes (circa 900 AD)”.

[47]. “Continens Rhasis”.

[48]. “Medicinalia”.

[49]. “La material mdica contenuta nel Liber Elhavi di al-Razi (nel 1100e anniversario della nascita di al-Razi), estratto degli Atti e Relazioni dell’ Accad.

[50]. <Rhases contra Galenum. Die Galenkritik in den ersten zwanzig Büchern des Conteinens von Ibn ar-Razi>.

[51]. “Zahntherapie im al-Hawi des ar-Razi”.

[52]. J. Sourdel Thomine.

[53]. Brescia.

[54]. Continens Rasis.

[55]. آغاز اصل مجلّد سوم از کتاب الحاوی  بر پایه نسخ چاپی آن چنین است: <أمراض الأذن و جمود الدم فیه و الطرش و الصمم و ثقل السمع ...>.

 شماره خبر : 326    مشاهده : 1024     انتشار : 1/12/1393        آرشيو فهارس نسخ خطی         آرشيو همه اخبار


   نظرات کاربران :

نام و نام خانوادگی : *  
نظرات : *

(حداکثر 900 کارکتر)

 
کارکتر تايپ شده :  
   

shahab-news.com

استفاده از مطالب با ذکر منبع و درج لینک اینترنتی بلامانع است.

برنامه نويسی : ايمن ديتا