سفرهای حجّ خاندان فیض كاشانی براساس دو نسخه خطی 8446 و 8447 كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی(رحمة الله) مجله میراث شهاب

  امروز شمسی

از اینکه با نظراتتان ما را راهنمائی می کنید، سپاسگذاریم ، از انتهای مطلب با ثبت نظرات و پیشنهاداتتان ما را در ادامه این راه یاری کنید
  آرشیو مجلات  آرشیو مجلات   فراخوان مقالات  فراخوان مقالات   تماس با ما  تماس با ما   گالری تصاویر  گالری تصاویر   ارسال مقالات  ارسال مقالات   صفحه اول  صفحه اول  

  خبرهای برگزيده
شناسایی و معرفی دست خط های شیخ حر عاملی موجود در مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک
تفسیر کتاب الله و نسخه های آن
دو مرآة الکمال به كوشش: محمدعلی عیوضی
رساله در تعلیم اصول خط شمـــس‌الــدّیــن محمّــــد فطـــابی تبریـــزی
قطعاتِ مولانا کاتبی تُرشیزی(م 839ق)
کتاب‌شناسی حضرت زینب(ع)
سبـــعۀ سيّــــاره هفت‌بند در جواب هفت‌بند كاشی
انتشار ميراث شهاب شماره 72-73 ويژه تابستان و پاييز 1392
سفرنـامه حجـاز و عتبـات
پير تعليم ***صد و ده استقبال از قصيده شينيه خاقاني***
اولين مستدرک صحيفه سجاديه
ضرورت تدوین کتاب شناسی‌های موضوعی
گزارش سفر به مسکو و سنت پترزبورگ
نامه‌هاي هنـد

  آخرين اخبار
فال نامه رباعیات ابوسعید ابوالخیر
سندی در قرائت قرآن از: مصطفی قاری
دستنوشته­ هایی دربارۀ حضـرت مهدی(عج) موجود در كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)
شـــــرح نُسَــــخ یادداشت دوم: كهن ترین نسخه احتجاج طبرسی
فهرست ترجمه­ های فارسی آثار سید مرتضی (ره)
كتاب­شـناسی و مقاله شناسی نظریه «صرفه»
رســـالة «نيّات الحج»
كتابشــــــناسی تقیّـــــه
نمونه ای موردی از: تقیۀ عالمی امامی در دمشق قرن دهم با ادعای پیروی از مذهب فقهی شافعی
اجازات شیخ أعظم مرتضی انصاری
  پربيننده ترين اخبار
  اوقات شرعی



  ارسال خبر به ما : چاپ

حسین واثقی
سفرهای حجّ خاندان فیض كاشانی براساس دو نسخه خطی 8446 و 8447 كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی(رحمة الله)

مقدمـه به تازگی كوششی بایسته را در میان برخی پژوهشگران و فهرست‌نگاران مخطوطات مشاهده می‌كنیم. آن‌ها می‌خواهند با نگاه جدّی و دوباره به مجموعه‌ها، جُنگ‌ها، مُنشآت،‌ بیاض‌ها و سفینه‌ها، گمشده‌های خود را در آن‌ها بیابند. آنان نیز برای شناسایی نسخه‌های خطی‌ای كه آغاز و پایان آن‌ها افتاده، و در فهرست‌ها از آن‌ها و مؤلّفان آن‌ها ناشناخته یاد شده اهتمام می‌ورزند، زیرا بر این باورند كه با اینگونه تلاش‌ها، حلقه‌های مفقوده بسیاری از پژوهش‌ها تكمیل، و به بسیاری از پرسشها پاسخ داده می‌شود. به راستی اگر اطلاعاتی كه در اوّل و آخر نسخه‌ها درج شده در فهرست‌ها بیاید، و به هنگام معرفی مجموعه‌ها، با تأمّل و حوصله، محتوای ریز و درشتشان فهرست شود، حتی از یك بیت شعر، یك تاریخ ولادت یا وفات، یك تاریخ سفر، یك كلمه لقب و ... سرسری عبور نشود چه حجمی از اطلاعات مفید برای پژوهش‌ها و پژوهشگران عرضه خواهد

  

                                                 

چند ماه پیش در سفر عمره، با یكی از پژوهشگران مكّه معظّمه دیداری داشتم. وی گفت: ما مجموعه‌های مكتبه مكّه المكرّمه در مولد النبی؟ص؟ را یك بار دیگر فهرست كردیم و زیر چاپ است و افزود: در میان مجموعه‌ها نوادری پیدا می‌شود. یادآور می‌شود پیش‌تر مخطوطات آن مكتبه دو بار فهرست و چاپ شده، و اكنون در نوبت سوم نگاه جدّی به مجموعه‌ها شده است.


دو مجموعه به شمـاره‌های 8446 و 8447 در كتابخانه آیت الله العظمی‌مرعشی نجفی نگهداری می‌شود كه نوادگان خاندان علمی فیض كاشانی به این كتابخانه بزرگ اهدا كرده‌اند. در این دو نسخه خطّی اطلاعات فراوانی درباره خاندان فیض كاشانی وجود دارد. نسخه 8446 متعلّق به علم الهدی محمّد فرزند فیض و بیشتر آن به خطّ وی، و نسخه 8447 متعلّق به فرزند علم الهدی به نام محمّدمحسن متخلص به وفا بوده و بیشتر آن به خطّ وی است.

یادآور می‌شود؛ بخشی از اطلاعات تاریخی مربوط به خاندان فیض كه در نسخه 8447 آمده، از نسخه 8446 گرفته شده است، و یك تراجم‌نگار آگاه و صبور و علاقمند به تاریخ خاندان فیض و تاریخ كاشان باید به استخراج و تنظیم این مواد از دو مجموعۀ مذكور اهتمام ورزد، زیرا در هر یك منقولاتی آمده كه باید گوینده آن‌ها را با دقّت شناسایی كرد. مرحوم آیت‌الله مرعشی اطلاعات ذی‌قیمت خود را درباره خاندان فیض كاشانی كه به عنوان مقدّمه بر كتاب معادن الحكمه فی مكاتیب الائمّه؟عهم؟ نگاشته‌اند از دو نسخه مذكور گرفته و به آن تصریح كرده‌اند. سپس از نوشته آیت الله مرعشی، آگاهی‌های مربوط به خاندان فیض، به طبقات شیخ‌ آقا بزرگ راه یافته است. پس می‌توان گفت: اطلاعات این دو نسخه درباره خاندان فیض دست اوّل و ارزش پژوهش جدّی را دارد.

درباره سفرهای حجّ افرادی از این خاندان علمی در دو نسخه مذكور مطالبی آمده كه آن‌ها را استخراج و به محضر خوانندگان گرامی تقدیم می‌دارم.

1. سفر حجّ محمّدمحسن متخلّص به (وفا) ابن علم الهدی ابن فیض كاشانی در سال 1122ـ1123 هـ .

علم الهدی در مجموعه 8446، ص 25 درباره او چنین گوید: میلاد ولدی الذی سمّـیته محمّداً ولقّبت بلقب والدی [أی: محسن] وكنّیته أبا طالب، یوم الأحد 12 جمادی الثانیه لحجّة مائة وألف 1100. وقریب به همین مضمون را در صفحه 94 نگاشته است.

محمّدمحسن وفا خود در مجموعه 8447 كه تعلّق به او داشته چند یادداشت به خطّ خود درباره حجّ خود نوشته  است:

در ص 83 حدیثی از امام رضا؟ع؟ نقل كرده سپس نوشته: نمّقت هذه الكلمات فی كورة اصفهان، حین وجّهتُ وجهی شطر بیت الله الحرام، فی أواخر شهر الله الملك العلاّم شهر الصیام، من شهور حجّة ثنتین وعشرین ومائه وألف 1122.

در ص 259 چند حدیث آورده و سپس چنین نوشته: رقمت ما رقمت فی هذه الصفحه بعضه فی بلده یقال لها بهبهان من بلاد الجبل، وبعضه فی بلده دورق، وبعضه فی بلده بصره فی محلّ یقال له مشراق، وذلك حین وجّهت وجهی نحو بیت الله الحرام فی شهور سنه 1122 ثنتین وعشرین ومائه وألف من الهجرة النبویة؟ص؟.

در ص 88 احادیث و اشعاری عربی و فارسی نگاشته و در پایان آن چنین نوشته: رقمتُ ‌ما رقمتُ فی هذه الوریقة فی مواضع شتّی من البادیة، فی شهر ذی قعده الحرام 1122.

در ص 260، اشعاری فارسی نوشته و در پایان چنین ذكر كرده: كتبته فی قریه عنزه من قری نجد فی شهر ذی القعده الحرام 1122.

و نیز در همان صفحه، اشعاری از ملّا ظهوری نوشته و در پایان چنین آورده: سطرتُه فی موضع یقال له زریه من أماكن البادیه، غرّة شهر ذی الحجه الحرام 1122.

در ص 161، متنی ادبی فارسی با خطّ نستعلیق زیبا نوشته شده، و در آخر چنین نوشته: فی شهر محرّم الحرام 1123، این سطور در منزل سید فخر الدین حسینی مكّی در محلّه قراره در بلده طیبه مكّه معظّمه رقمزده كِلك گردید، والحمد لله اوّلاً وآخراً.

و در ص 297 چنین نوشته: فی تاریخ بعض ما سنح لهذا العبد الذلیل:

سفر خجسته اثر حجّ بیت الله الحرام و زیارة‌ سید الأنام علیه وآله ألف ألف الصلاة والسلام، در خدمت علیا جناب بلقیس ألقاب، والده ماجده معظّمه، و جناب مغفرت مآب أخوی میرزا قوام الدین محمّد. خروج از كاشان صبح روز شنبه 22 شهر رمضان المبارك 1122 مطابق اوّل آذرماه. دخول اصفهان 26 شهر مبارك. خروج از اصفهان 2 شهر شوال. ورود شیراز یكشنبه 14. خروج از شیراز 18 شوّال. ورود بلده بهبهان غرّه شهر ذی القعده الحرام 1122،  توقّف دو روز. ورود بلده بصره 11. خروج از دراهمیه و دخول بیابان 16 شهر مذكور. ورود منزل زریه و استهلال غرّه ذی حجّه 1122.

ورود وادی عقیق و احرام به عمرة الاسلام عمرة المتمتّع بها إلی حجّة الاسلام هفتم، و به علت مسدود شدن ]راه[ از جماعت بی‌عاقبت اعراب مطیر و آل ظفیر عمره تمتّع میسّر نشد، و روز نهم از ده نارنج عدول نیت به حجّ اِفراد شده، غروب آفتاب شب عید وقوف عرفات اتفاق افتاد، و اوّل صبح به مشعر الحرام آمده وقوف شده، متوجّه مكّه معظّمه زادها الله شرفاً شده، افعال و مناسك حج به فعل آمده، عود به منی نمود، و بعد از طی مناسك وارد بلده [مكّه] معظّمه، و تا روز عاشورا در آن بلده مكرّمه توقّف، و در بعضی از آن ایام مناسك عمرة الاسلام عمرۀ مفرده بجا آورده، روز دهم شهر محرّم الحرام 1123 داخل خانه كعبه شده، در حالت تب، و عصر آن روز متوجّه مدینه طیبه شد.

12 وارد وادی فاطمه شد. توقّف در وادی به سبب مجادلات امیران حاجّ و شرفا بیست 20 روز شد. ورود بلده طیبه 20 شهر صفر در حالت بیماری فقیر و اخوی. خروج از مدینه 10 شهر ربیع الأوّل. رحلت جناب اخوی میرزا محمّدا در حرم آن بلده مباركه 11 شهر مذكور. دخول بصره 12 ربیع الثانی. خروج از بصره 23. دخول دورق 28. خروج 2 جمادی الأوّل. دخول بلده بهبهان 7. خروج 9 (یك جمله نامفهوم). دخول اصفهان 21. خروج 27. دخول كاشان و ملاقات منسوبان و خویشان با حالت تب و لرز 2 شهر جمادی الثانیه 1123 مطابق اوّل مردادماه.

2. وفات قوام الدین محمّد ابن علم الهدی ابن فیض کاشانی در راه حج سنه 1123ق.

در صفحه 25، از مجموعه 8446 علم الهدی چنین نوشته: میلاد ولدی محمّد الملقّب بقوام الدین المكنّی بأبی الحسن بعد الظهر لیوم الأحد الرابع والعشرون من شهر محرّم الحرام افتتاح حجّة ثمان وثمانین وألف 1088، 9 فروردین ماه جلالی.

همین مطالب در صفحه 284 مجموعه 8447 نقل شده و افزوده: وتوفّی فی طریق مكّه بعد الحج وزیاره سید الأنام؟ص؟ قریباً من المدینه بجبل شمّر 22 شهر صفر سنه 1123.

یادآوری می‌شود كه در پاراگراف پیشین محمّدمحسن وفا، مرگ برادرش را در سفر حج در 11 ربیع الأوّل نوشته، كه صحیح همین است، زیرا خود او حضور داشته، و حوادث روزانه را كه نوشته مؤید این مطلب است.

3. سفر حجّ معین الدین أحمد فرزند فیض كاشانی در سال 1083 - 1084 هـ .

در صفحه 45، از نسخه شماره (8446) به خطّ علم الهدی فرزند فیض چنین آمده: توجّه اخوی معین الدین أحمد در خدمت علیا جناب والده ـ عزّ بقاؤها ـ از كاشان به قصد حجّ بیت الله الحرام و زیارت سید انام از راه عتبات عالیات یوم الثلاثاء 16 شعبان سنه 1083 موافق 22 آذرماه سیچقان‌ئیل. دخول كاشان بعد از عود، یوم الأحد 19 شهر جمادی الثانیه سنه 1084 موافق 16 مهرماه اودئیل. یوم السبت 18 شهر مزبور در قریه باریكرسف ملاقات ایشان اتفاق افتاد.

همین مطلب به نقل از همین نسخه، در نسخه شمـاره (8447) در صفحه 276 نیز آمده است.

4. سفر حجّ نصیر الدین سلیمان ابن علم الهدی ابن فیض كاشانی، در سال1101-1102هـ .

در صفحه 40، از نسخه 8446 علم الهدی چنین نوشته: توجیه فرزند ارجمند نصیر الدین سلیمان به سوی بیت الله الحرام برای گزاردن حجّة الاسلام، از قریه قمصر یوم الثلاثاء 19 شهر رمضان المبارك سنه إحدی ومائه وألف 1101، وفّقه الله لإدراك المشاعر العظام وزیارة سید الأنام علیه وعلی عترته أفضل الصلاة والسلام، موافق 10 تیرماه. ورود مكّه زادها الله شرفاً صباح یوم الترویه سنه 1101. وداع كعبه 26 ذی الحجة. ورود مدینه طیبه 2 شهر محرّم الحرام سنه 1102. ورود كاشان بعد از قضای وطر از مناسك حجّ تمتّع و زیارت خیر البشر و أئمّه بقیع صلّی الله علیه وعلیهم ما اتّصلت عین بنظر، وأذَّن بخبره یوم السبت 19 ربیع الآخر سنه اثنتین ومائة وألف 1102، 7 بهمن‌ماه.

همین مطلب به نقل از همین نسخه، در نسخه 8447، صفحه 276 نیز آمده است.

5. سفر حجّ علم الهدی محمّد فرزند فیض كاشانی در سال 1066 - 1067 هـ . بنابر یادداشت خودش.

در صفحه 50، از نسخه 8446 علم الهدی چنین نوشته: خروج حقیر از اصفهان به قصد تهیه اسباب سفر خیر اثر حجاز، 11 شهر رجب سنه 1066 ستّ وستّین وألف. دخول كاشان 14 رجب. خروج از كاشان به قمصر 2 شهر شعبان. خروج از قمصر 4 شعبان. دخول اصفهان 7 شعبان. خروج از اصفهان 23 شهر شعبان. دخول قریه سمـیرم و ورود اردوی معلّا و تشرّف به خدمت عالی‌جناب والا ألقاب والد بزرگوار، و مرخّص شدن از خدمت نوّاب اشرف اقدس همایون اعلا 29 شهر شعبان سنه مزبوره. خروج از سمیرم 6 شهر رمضان سنه مزبوره. دخول بلده شیراز و رسیدن به خدمت خال عالی‌مقدار و سایر اقوام والامقام 14 شهر رمضان. خروج از شیراز مریضاً 8 شوّال. دخول بصره با شدّت مرض 28 شوّال. خروج از بصره كذلك. ورود به درهمیه 11 ذی القعده، خروج از درهمیه و توجّه به مقصود 12 ذی القعده. وصول به مقصد و اعمال عمره متمتّع بها إلی الحج بجا آوردن وقت الضحی من یوم الترویة سنه 1066. قصد اقامت در مكّه بعد از نفر از منی و فراغ از مناسك آنجا 14 ذی الحجّة الحرام. خروج از مكّه بعد از طواف وداع 14 محرّم الحرام سنه 1067. خروج از وادی فاطمه بعد از شش روز. وصول به وادی مدینه طیبه 6 شهر صفر. دخول یثرب و تشرّف به شرف زیارات یوم الجمعه 7 صفر. خروج از مدینه و وداع آن عتبات 15 شهر مزبور. دخول بصره بعد از عود 21 ربیع المولود. خروج از بصره 27 ربیع المولود. دخول ثانوی دورق 2 ربیع الآخر. خروج از دورق 6 ربیع الآخر. دخول ثانوی بهبهان 11 ربیع الآخر. خروج از بهبهان 15 ربیع الآخر. دخول اصفهان و ادراك خدمت دوستان یوم الأربعاء 7 جمادی الأوّل سنه 1067.

و سپس مقدار مسافت بین شهرها از اصفهان تا مكّه، و از مكّه تا مدینه و سپس تا بهبهان را به حساب سیاق نوشته است. همه این مطالب مربوط به سفر حج علم الهدی و مقدار مسافت بین شهرها در نسخه 8447 نیز تكرار شده است.

 

6. وفات برادر فیض كاشانی در راه بازگشت از حج.

در صفحه 30، از مجموعه 8446 علم الهدی چنین نوشته: توفّی عمّی مرتضی بن مرتضی ـ قرّبه الله إلیه تعالی ـ فی طریق مكّه عائداً، لیلة الجمعة منتصف جمادی الآخره سنة تسع وعشرین وألف 1029.

7. وفات یونس ملقّب به عزّ الدین، مكنّی به ابو القاسم، فرزند جمال الدین اسحاق فرزند علم الهدی ابن فیض كاشانی در راه حج در سال 1154 هـ .

جمال الدین اسحاق فرزند علم الهدی ابن فیض كاشانی در صفحه 96، از مجموعه 8446، ولادت فرزندش یونس، ملقّب به عزّ الدین، مكنّی به ابو القاسم را در یوم الأحد 9 شعبان سال 1108 در كاشان ذكر می‌كند.

در زیر یادداشت او، به خط دیگری، وفات ابو القاسم را در غرّه شهر ربیع الثانی سنه 1154 بعد از مراجعت از مكّه معظّمه و برهنه شدن در بیابان، و وفات او در محلّ رویصه محلّ قبیله‌عنزه [؟] ذكر می‌كند.

و در صفحه 102 همین نسخه چنین آمده: به تاریخ سه‌شنبه بیستم شهریورماه جلالی همین ئیل [؟] عالی‌حضرت جنّت منزلت میرزا ابو القاسم از كاشان روانه دار السلام بغداد، و بعد از تشرّف تقبیل عتبات عالیات عرش درجات ائمّه انام؟عهم؟، از طریق شام برای گزاردن حجّة الاسلام روانه حجاز، و بعد از شرفیابی تقبیل عتبه علیه خیر الأنام؟ص؟  إلی یوم القیام وزیارت ائمّه بقیع؟عهم؟ روانه مكّه معظّمه ـ زادها الله شرفاً وتعظیماً ـ و عصر روز ششم شهر ذی حجةالحرام سنه 1153، وارد بقعه مباركه، و بعد از توفیق یافتن ادای مناسك عمره و حج و توقف نمودن چهل روز در بقعه مزبوره، به اغوای شیاطین انس، از طریق منحوس لَحْسا مراجعت، و در بیست و نهم شهر صفر سنه 1154 غارت شده، مدّتی در بیابان متحمّل متاعب بی‌پایان گردیده، و در غرّه ربیع الثانی سنه مزبوره از دار فنا به دار بقا رحلت نموده، و در محلّ رویصه كه مخیم قبیله عتبه بوده مدفون گردید. رحمة الله علیه وعلی والدیه.

8. وفات ملاّ صدرا داماد فیض در سال 1045 هـ در راه حجّ دوّم در بصره و انتقال جنازه‌اش به نجف اشرف.

در صفحه 20، از نسخه 8446 به خطّ علم الهدی چنین آمده: توفّی جدّی صدر العرفاء المتألّهین،‌ بدر الحكماء المتبحّرین محمّد بن ابراهیم بن یحیی الشیرازی المدعوّ بصدر الدین ـ أنار الله برهانه المتین ـ بالبصره، وهو یرید الحجّ وزیاره سید المرسلین؟ص؟ وعلی أهل بیته الطاهرین سنه 1045.

و در صفحه 283، از نسخه 8447 محمّدمحسن وفا پس از نقل مطالب بالا از پدرش علم الهدی، چنین افزوده: مرّه ثانیه [یعنی در حجّ دوّم] وحمل نعشه الشریف إلی النجف_  زاده الله شرفاً. أقول: وسمعت من بعض أصحابه، ولعلّی سمعت من أبی ـ قدّس الله روحه ـ  أنّه طاب ثراه مدفون فی الجانب الأیسر من الصحن المنوّر عند المرقد الطیب الشریف، علی مشرِّفه السلام.

واثقی گوید: نمی‌دانم در درس از حضرت استاد آیت الله حسن‌زاده آملی ـ شفاه الله تعالی وأبقاه ـ شنیدم یا در جای دیگری خواندم كه حضرت آیت الله حاج سید ابو الحسن رفیعی قزوینی ـ رحمه الله تعالی‌ ـ افرادی را مأمور كردند تا به بصره بروند و قبر ملاّ صدرا را در بصره شناسایی كنند، و آنها رفتند و دست خالی برگشتند. معروف است كه وی در سفر حجّ هفتم در بصره در سال 1050 وفات یافت. امّا بنابر یادداشت فوق:

1) وفات او در سال 1045 ق رخ داده، نه در سال 1050 كه بر روی كتاب اسفار او چاپ شده است.

2) وفات در سفر دوّم حجّ بوده، نه در سفر حجّ هفتم، آنچنان كه مشهور است.

3) انتقال جنازه وی از بصره به نجف اشرف، و دفن در قسمت دست چپ صحن مطهّر علوی.

 


 شماره خبر : 329    مشاهده : 876     انتشار : 1/12/1393        آرشيو فهارس نسخ خطی         آرشيو همه اخبار


   نظرات کاربران :

  Dinesh : 4/3/1394
0
0
Always the best content from these prioigdous writers.


نام و نام خانوادگی : *  
نظرات : *

(حداکثر 900 کارکتر)

 
کارکتر تايپ شده :  
   

shahab-news.com

استفاده از مطالب با ذکر منبع و درج لینک اینترنتی بلامانع است.

برنامه نويسی : ايمن ديتا