دو رساله در سلوک علمی و عملی محمدحسن بن ملا مصطفی خوئینی مجله میراث شهاب

  امروز شمسی

از اینکه با نظراتتان ما را راهنمائی می کنید، سپاسگذاریم ، از انتهای مطلب با ثبت نظرات و پیشنهاداتتان ما را در ادامه این راه یاری کنید
  آرشیو مجلات  آرشیو مجلات   فراخوان مقالات  فراخوان مقالات   تماس با ما  تماس با ما   گالری تصاویر  گالری تصاویر   ارسال مقالات  ارسال مقالات   صفحه اول  صفحه اول  

  خبرهای برگزيده
شناسایی و معرفی دست خط های شیخ حر عاملی موجود در مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک
تفسیر کتاب الله و نسخه های آن
دو مرآة الکمال به كوشش: محمدعلی عیوضی
رساله در تعلیم اصول خط شمـــس‌الــدّیــن محمّــــد فطـــابی تبریـــزی
قطعاتِ مولانا کاتبی تُرشیزی(م 839ق)
کتاب‌شناسی حضرت زینب(ع)
سبـــعۀ سيّــــاره هفت‌بند در جواب هفت‌بند كاشی
انتشار ميراث شهاب شماره 72-73 ويژه تابستان و پاييز 1392
سفرنـامه حجـاز و عتبـات
پير تعليم ***صد و ده استقبال از قصيده شينيه خاقاني***
اولين مستدرک صحيفه سجاديه
ضرورت تدوین کتاب شناسی‌های موضوعی
گزارش سفر به مسکو و سنت پترزبورگ
نامه‌هاي هنـد

  آخرين اخبار
فال نامه رباعیات ابوسعید ابوالخیر
سندی در قرائت قرآن از: مصطفی قاری
دستنوشته­ هایی دربارۀ حضـرت مهدی(عج) موجود در كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)
شـــــرح نُسَــــخ یادداشت دوم: كهن ترین نسخه احتجاج طبرسی
فهرست ترجمه­ های فارسی آثار سید مرتضی (ره)
كتاب­شـناسی و مقاله شناسی نظریه «صرفه»
رســـالة «نيّات الحج»
كتابشــــــناسی تقیّـــــه
نمونه ای موردی از: تقیۀ عالمی امامی در دمشق قرن دهم با ادعای پیروی از مذهب فقهی شافعی
اجازات شیخ أعظم مرتضی انصاری
  پربيننده ترين اخبار
  اوقات شرعی



  ارسال خبر به ما : چاپ

محمدعلی عیوضی
دو رساله در سلوک علمی و عملی محمدحسن بن ملا مصطفی خوئینی

مقدمـه در طول تاریخ بشری تحصیل دانش برای انسانها از مهمترین نیازها بوده است. زیرا تمام انسانها در طول زندگی در پی رسیدن به اغراضی بوده و هستند. رسیدن به یک غرض برای کسی معنا دارد که دارای آن غرض نیست، زیرا که تحصیل حاصل محال می­باشد. با توجه به این مسئله مشخص می­شود که هر ذوغرضی قبل از رسیدن به آن هدف در مقام قوّه است و پس از رسیدن مرحله فعل را دارا شده است. خروج از قوّه به سوی فعل تنها یک راه دارد که حرکت نامیده می­شود. حرکت برای انسان به وسیله اموری ممکن می­گردد که ما آنها را فعل و انفعال انسان می­نامیم. فعل و انفعال انسان هنگامی او را به سوی تکامل رهنمون می­شود که از قوای مختصّه­ی وی نشأت بگیرند؛ یعنی عقل عملی....

  

                                                                                                                                         

مقدمـه

در طول تاریخ بشری تحصیل دانش برای انسانها از مهمترین نیازها بوده است. زیرا تمام انسانها در طول زندگی در پی رسیدن به اغراضی بوده و هستند. رسیدن به یک غرض برای کسی معنا دارد که دارای آن غرض نیست، زیرا که تحصیل حاصل محال می­باشد. با توجه به این مسئله مشخص می­شود که هر ذوغرضی قبل از رسیدن به آن هدف در مقام قوّه است و پس از رسیدن مرحله فعل را دارا شده است. خروج از قوّه به سوی فعل تنها یک راه دارد که حرکت نامیده می­شود. حرکت برای انسان به وسیله اموری ممکن می­گردد که ما آنها را فعل و انفعال انسان می­نامیم. فعل و انفعال انسان هنگامی او را به سوی تکامل رهنمون می­شود که از قوای مختصّه­ی وی نشأت بگیرند؛ یعنی عقل عملی و عقل نظری. عمل عقل نظری را علم و عمل عقل عملی را عمل می­نامیم. یک تفاوت اساسی بین این دو آن است که گونه­ی اوّل همیشه مقدّم بر گونه­ی دوّم می­باشد و گونه­ی دوّم هیچگاه بدون حصول یا حضور وی وجود نمی­یابد. این تقدّم و اشتراط دستمایه­ای مهم برای توجّه انسانها به علم و دانش است. دستیابی به علم همیشه همراه با دشواری­های فراوان بوده است. این دشواری خصوصاً زمانی جلوه­ی بیشتری می­یابد که بدانیم رسیدن به نتیجه­ی مطلوب و حقیقی نیاز به زمان طولانی دارد. حضرت امیرالمؤمنین؟ع؟ در روایتی با اشاره به این مهم می­فرماید: لَنْ یحْرِزَ الْعِلْمَ إِلَّا مَنْ یطِیلُ دَرْسَه‏[1]. حضرت در این روایت به اهمیّت اطاله زمان در تحصیل برای رسیدن به دانش واقعی اشاره نموده است و در روایت منسوب[2] دیگری می­فرماید : لا تطلب سرعة العمل و اطلب تجویده فإن الناس لایسألون فی كم فرغ من العمل إنما یسألون عن جودة صنعته[3] تا اهمیّت هر فعلی را فرآیند آن معرّفی نماید و سایر جهات را در طول آن قرار دهد. با این وجود میل به راحتی و عجله برای رسیدن به غرض انسانها را کنجکاوِ یافتن راههای میان بر نموده است. اولین این دو رساله نمونه­ای از این تلاش می­باشد. تلاش برای سرعت بخشیدن به تحصیل علوم و رسیدن به بالاترین مراتب علوم حقیقی (دینیِ عقلی و نقلی). رساله دوم  نیز  با پرداختن به هر دو عامل کمال انسان در صدد تبیین رابطه­ی بین این دو یعنی علم و عمل بر می­آید. مؤلف ملّا محمّد حسن بن ملّا مصطفی خوئینی است که در شمـاره پیشین میراث شهاب دو رساله از مجموع رسائل وی را به طبع رسانیدیم. این رسائل همگی در مجموعه شمـاره 12962 کتابخانه­ی بزرگ حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی _ طیّب الله رمسه _ تجلید شده­اند و این دو رساله بیست و پنجمین و بیست و سومین رسالات آن مجموعه هستند.[4]

 


 

بسم الله الرّحمن الرّحیم

هذه إرشاد الطّالبین إلی اقرب الطّرق بالیقین

 

الحمدلله الذی خلق الإنسان و أسبغ علیه نعمه ظاهرة و باطنة بنصّ القرآن و سهّل علیه طریق الکمال بإنزال الفرقان و أرسل خیر الإنس و الجآنّ بل خیرة الله من جمیع العالمین و علی آله و أصحابه رؤسآء اهل الإیمان .

امّا بعد : اعلم أنّ طریق تحصیل الکمال یمکن من طرق أقربها[5] أن یحصّل المحصِّل شطراً من علم الصّرف و یکفیه التصریف[6] مثلاً و من النحو کذلک و یکفیه العوامل[7] و الصّمدیة[8]-[9] و قلیلاً من المنطق و یکفیه الحاشیة المنسوبة[10] إلی ملّا عبدالله؟رح؟[11] و کلّ ذلک یمکن تحصیلها فی سنة عند استاد کامل مربّ و بعد ذلک یشرع فی المعالم[12] و یقرأه بطریق الدّقة و المتانة و الإستدلال التحقیقیّ المتوسط بحیث یتمّه فی قریب من سنة و فی هذه السنة بعد الأُنس بالأُصول و التّسلط علیه فی الجملة یقرأ المختصر النافع[13] أو اللّمعة[14] عند أستاد فقیه يعرف اصطلاحات الفقهاء ثم یشرع فی التفسیر[15] و الفقه الإستدلالی[16] و یکون مراده تحصیل العقائد و الأخلاق من الأوّل و الأفعال و الأحکام من الثانی و فی أیّام الرّمضان فی السّنة الأُولی یقرأ من علم الکلام مثل باب حادی عشر و شرحه[17] أو غیر ذلک کتذکرة العقول للسیّد المحقق المقدّس القزوینی؟رح؟[18] و فی السنة الثانیة فی الرّمضان یقرأ تشریح الأفلاک[19] للمحقق البهائی؟رح؟ و فی الرّمضان الثالثة یقرأ الحساب و یکفیه الخلاصة[20] للبهائی؟رح؟ و فی السّنة الثالثة المذکورة یقرأ قلیلاً من العبادات بحیث یتمکّن من الإستخراج مأة مسئلة و یکتب کلّ ما یقرأ و یکفیه ستّة أشهر من العبادات ثمّ یشرع فی باقی السنة و هو ستة أشهر فی المعاملات[21] ثمّ یبذل جهده فی جهاد النفس فی العلم[22] و العمل بطریق الشریعة المصطفویة حتّی یکمّل بدره و یشرح صدره (وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِینَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ[23] لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ)[24] (وَاتَّقُوا اللَّهَ وَیعَلِّمُكُمُ اللَّهُ)[25] و هذه الطریقة من سلکها یصل الحقایق من أقرب الطرق علی ما أری من طریقة القدماء و لذا قیل أنّ العلّامة کان فی أحد عشر سنة مجتهداً فقیهاً[26] بل یمکن الإختصار فی المنطق و الأصول و الفقه المتنی[27] بزبدة الأصول[28] و المختصر النافع فی ستة أشهر بل من النحو الصرف و المنطق و الأصول و الفقه سنة.

لمحرّره محمّد حسن رحمه الله


فهرس العلوم النافعة فی إرشاد الطّالبین للهدایة

بسم الله الرّحمن الرّحیم و به نستعین

الحمدلله ربّ العالمین، الذّی خلق الإنسان من ماء مهین،[29] ثمّ سوّآه و علّمه البیان[30]  النبیّین،[31] ثمّ أکمل هدایته و دینه بالأئمة الهادین،[32] فصلّی الله علی جمیع الأنبیاء و المرسلین سیّما علی خاتم[33] أنبیائه و رسله المکرّمین، محمّد و أهل بیته الطیّبین الطاهرین و لعنة الله علی أعدائهم و مقاتلیهم أجمعین.

أمّا بعد: اعلم! أیّها الطالب اللباب الذّی سمّـــاه الله أولوالألباب: أنّ العلوم و الفنون کثیرة فی مقام الحساب حتّی عُدّ مأتان عند أهل المآب، لکن ینبغی اتباع أحسن العلوم[34] کما أشار إلیه ولیّ‌الملک القیّوم فی قوله علیه الصلاة و السلام تنبیهاً لشیعته فی المقام:[35]

ما حوى العلم جمیعا أحد[36]
إنّما العلم بعید غوره

لا، و لو مارسه ألف سنه‏
فخذوا من کلّ علم أحسنه‏[37]

و لایخفی أنّ أحسن العلوم ما یصیر سبباً للتقرّب عند الحیّ القیّوم و هو  إما علم قلبی أو صدری أو جوارحی؛ یعنی العقائد و الأخلاق و الأفعال الشرعیّ[38] لکنه لمّا کانت الزّمان زمان الحیرة و قطع الأیدی عن ذیل أهل العصمة لم تبق لنا علاج إلّا السعی فی الطاعة بقدر الوسع و الطاقة[39] و لا [طریق لنا] إلّا الأخذ بما بقی من أهل الهدایة من الکتاب العزیز و أخبار أفضل السّادة[40]-[41] فإنّ بقیّة الوَرد مآئه الباقیّة کما نظمه بعض أهل الفطانة و لنعم ماقیل:

چون که گل رفت [و] گلستان شد خراب

بوی گل را از که جوییم جز گلاب

فلاجرم صِرنا محتاجین إلی تحصیل العلوم الحقّة حتّی نعمل بما هو مقتضیه فی الحقیقة و العلوم یحتاج إلی مقدّمات و متممّات شریفة، فإنّ کلّ شیء یحصل بالأسباب و الأدلة، فنشرع فی بیان مقدّمات العلوم و متمّماته العدیدة سوآء[42] کان معروفاً فی العرف[43] و العادة أو لم یکن معروفاً  إلّا عند أهل الخبرة فإنّ الناس فی جهالة شدیدة و هدایتهم واجبة فی الطریقة و الشریعة و علی الله التوکّل و به الهدایة و هو حسبی و نعم الوکیل فی البدایة و النهایة.

     فاعلم! أنّ العلوم جنّات الأرواح فی الحقیقة و مجلس العلم روضة الجنة فکما أنّ للجنة أبواب ثمانیة[44] فکذلک للعلوم مقدّمات و متمّمات ثمانیة[45] و کما لایمکن الدخول فی الجنة إلّا من أبوابها الشریفة[46] فکذلک لایمکن الوصول إلی العلوم إلّا بالثمانیة الآتیة و کما أنّ تحصیل أبواب الجنان یحتاج إلی الکدّ و المجاهدة فکذلک أبواب العلوم یحتاج إلی السّعی و الطاعة،[47] فنقول فی مقام تفصیل المقدّمات المذکورة[48] ببیان واضح لایح شریفة:

اعلم! أنّ مقدّمات العلوم ثمانیة لکن أربعة منها لیست بمعروفة و لذا سمـّیناها بالمتمّمات الوجیهة [دفعاً] للتفرقة و طلباً للمسامحة و نظمت المقدّمات فی بیت للنفع و المحافظة فإنّ النظم أسرع ثأثیراً فی النفوس البشریة، هکذا:

قبل العلوم لازم البیان     صرفٌ و نحوٌ، منطقٌ معانی

و نظمت المتمّمات فی بیتین، هکذا:

متمّم الحدیث سلّم الکمالی     هو المعروف بالدّرایة [و] الرّجال

فنّ الحساب آلة الکمــالی     حقّ الکمال هیئة السّـــــمائی[49]

و لایخفی أنّ أصل العلوم النافعة ستّة و نظمتها فی بیتین لضبط الطلبة؛ هکذا:

أصل العلوم مقصد الکرامی     اصولٌ فقهٌ تفسیرٌ کلامی

علم الحدیث مظهر الجمالی    حقّ الجمال زینة الرّجالی

و الوجه فی جعل العلوم ستّة أنّ المطلوب من العلم لیس إلّا الطاعة و أقسام الطاعة قد مرّ کونها ثلاثة، فإنّ محلّ الطاعة هو القلب و الصدر و الجوارح الظاهرة، فالمراد من الأصول و الفقه تعمیر الجوارح بالطاعة و المراد من التفسیر و الکلام تعمیر القلوب بالعقائد الحقّة[50] و المراد من علم الحدیث و علم زینة الرّجال السابقة؛ یعنی الأخلاق المرضیّة الصّافیة لیس إلّا تعمیر النفوس الحیوانیّة و لذا سمـّیته بزینة الرّجال لمناسبة لائقة، فاحفظ أصل العلوم[51] و کُن من أهل الطاعة[52] فـإِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ و منقصةٍ إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لمحض الإطاعة  فَمَنْ كَانَ یرْجُو لِقَاءَ رحمة رَبِّهِ فی یوم القیامة فَلْیعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا یشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا من البریة و لذا نظمتُ فی بیت لتنبیه نفسی و أنفس المؤمنین بالآخرة؛ هکذا:

لعبد العلوم لازم الجنان     إطاعة الرحمن بالتمامی[53]

و لایخفی علیک شرف علم زینة الرّجال فی الدنیا و الآخرة، فإنّ الإنسان حیوان بالذّات و الحقیقیة،لکن فرقه من الحیوانات لیس إلّا کونه قابلاً للکمالات الشّریفة، فمن کان له قابلیّة و استعداد شریفة لطیفة و لایحصّل الکمالات فهو أخسّ من الحیوانات البتة[54] و لذا قال الله تعالی - فی شأن الکفّار و أصحاب الطبیعة: إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا[55]بلاریب البتة[56] و قال مولانا؟ع؟:

لم أر فى عیوب النّاس عیباً             كنقص القادرین على التّمام[57]

 

و له؟ع؟ :

‏         لَیسَ الْیتِیم الَّذِی قَدْ مَاتَ وَالِدُهُ             إِنَّ الْیتِیمَ یتِیمُ الْعَقْلِ وَ الْأدب[58]

و من کان له قابلیّة و استعداد نحو الکمال فی الحقیقة ثم عرج معارج العلوم النافعة، ثم عمل بمقتضی العلوم المذکورة، فهو یحشر مع الأنبیاء و الأولیاء بلاشبهة یرْفَعِ اللَّهُ [الَّذِینَ آمَنُوا مِنْكُمْ و] الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَات[59] رفیعة هَلْ یسْتَوِی الَّذِینَ یعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یعْلَمُونَ[60] الحقیقة، فلاجرم هذا هو المجاهد فی الله فی الشریعة و الله تعالی وعد المجاهدین دارالکرامة و فی الحقیقة، الإنسانیّة هو الإطاعة، بل کلّ الکمالات فی الدنیا و الآخرة لیس إلّا العبودیّة و طلب التقوی الحقیقیّة إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ[61] فی نصوص کتاب الشریفة و لذا قال مولانا علیه السّلام فی بیان أنّ العلوم و الآداب هو الجمال فی الحقیقة:

          لَیسَ الْجَمَالُ بِأَثْوَابٍ تُزَینُهَا             إِنَّ الْجَمَالَ جَمَالُ الْعِلْمِ وَ الْأَدَب‏[62]-[63]

و الحاصل تحصیل علم المسمّی بعلم الحال عند أهل المعرفة من أفضل العلوم و الإیقان و به یصل العبد إلی نهایة الرضوان و العلم کلّه لایفید شیئاً إلّا بانضمامه، بل یصیر سبباً للوبال فی الدنیا و الآخرة عند أهل الإیمان و لذا قیل و نعم ما قیل:

مزق ورق الدرس و حصل مالاً             و العمر مضى و لم تنل آمالا

        ما ینفعك القیاس و العكس و لا             إفعنـلل، یفعنلل، إفعنــلالا[64]

فعلی اللبیب الألمـعی تحصیل کلّ العلوم النافعة سیّما علم الأخلاق المرضیّة فلمثل ذَلِكَ فَلْیتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ[65]و یصبر الصابرون الکاملون وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى[66] بتوفیق ربّ المؤمنین.

 و علیک أیّها الفطن العاقل أن لاتغفل من هاد یهدیک و یرشدک إلی الحقائق فإنّ السلوک إلی الله یحتاج[67] إلی معلّم و هاد صادق و مهتد مجاهد مخالف للنفس و عدوّ الخالق[68] و اللهتعالی‌  جعل لنا وسائط کلّهم کامل طالق[69] و هم أربعة عشر نوراً عاتق و لذا قلتُ فی بیت لختم الأمور و إرائة الحقّ بنحو طائق؛ هکذا:

حقّ الصراط مکمّل الرجال[70]     هو الإمام الکامل الکمالی

نعم! بعد أئمة الدین؛ یعنی بعد اختفاء نور الولایة فی حجاب عداوة الظالمین ینبغی العمل بمن هو منهم و یشبه قوله و فعله و عقائده و أخلاقه أقوالهم المتین و أفعالهم الحصین و عقائدهم و اخلاقهم المنوّرین.[71] و الحاصل من کان تابعاً لهم فی جمیع الحرکات و السّکنات بطریق قویم لایمیل إلی الإفراط و إلی التفریط بل إلی طریق مستقیم. هدانا الله و إیّاکم إلی طریقه و ثبّتنا علیه إنّه موفق کریم و علیک بالملازمة لأهل بیت نبیّک فی أمور الدنیا و الدین فإنّهم أبواب الله و وجهه و حججه علی الناس أجمعین و کلّ شیء لایخرج من هذا الباب فهو مردود إلی صاحبه بعین الیقین. فلعنة الله علی مبغضیهم و غاصبی حقّهم بمتابعة النفس و الشیطان اللّعین و لنعم ما قیل:

از در اهل کرم روی مگردان ای دل     هر که دورست از این در به هوا نزدیک است[72]

و الحمد لله و صلّی الله علی محمّد و آله الهدی.

لمحرّره محمّد حسن عفی عنه فی الدارین


منابع

1. آقا جمال خوانسارى، محمد بن حسین‏. شرح محقق بارع جـمال الدین محمّد خوانساری بر غرر الحکم و دررالکلم. مقدّمه و تصحیح و تعلیق میر جلال الدین حسینی ارموی. تهران. دانشگاه تهران. 1366 ش.

2. ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله‏. شرح نهج البلاغة. تحقیق محمّد ابوالفضل ابراهیم. قم. مكتبة آیة الله المرعشی النجفی‏. 1404 ق.

3. امین، سیّد محسن. أعیان الشیعة. بیروت. دارالتعارف للمطبوعات. 1406 ق.

4. تهرانی، شیخ آقا بزرگ. الذریعةإلى‏تصانیف‏الشیعة. قم، تهران. اسمــاعیلیان، کتابخانه اسلامیه. 1408 ق.

5. تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد. غرر الحکم و درر الکلم. تصحیح و تحقیق سیّد مهدی رجائی. قم . دارالکتاب الإسلامی. 1410 ق.

6. خواجوئی مازندرانی، محمّد اسماعیل. جامع الشتات. سیّد مهدی رجائی. چاپ اوّل: قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیّه قم، 1375.

7. عاملی، بهاءالدین محمّد. الکشکول. بیروت. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. 1403 ق.

8. قمّی، عبّاس. فواید رضویه. با کوشش عبدالرّحیم عقیقی بخشایشی. قم. چاپ و نشر نوید اسلام. 1385 ش.

9. کاتب جلبی القسطنطینی المشهور باسم حاجی خلیفة أو الحاج خلیفة، مصطفى بن عبدالله (1067هـ). کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون. تصحیح محمّد شرف الدّین یالتقایا و رفعت بیلگه الکیسی. بیروت. دار إحیاء التراث العربی‏. بی تا.

10. کلینی، محمّد بن یعقوب. الکافی. تحقیق قسم إحیاء التراث مرکز بحوث دارالحدیث. قم. دارالحدیث. 1429 ق.

11. لیثى واسطى، على بن محمد. عیون الحکم و المواعظ. تحقیق حسین حسنی بیرجندی. قم. دارالحدیث. 1376 ش.

 12. مجلسی، محمّد باقر بن محمّد تقی (1110 ق). بحار الأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. تصحیح و تحقیق جمعی از محققان. بیروت. دار إحیاء التراث العربی‏. 1403 ق.

13. مرعشی، سیّد محمود و گروه فهرستنگاران کتابخانه. فهرست نسخه­های خطّی کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی؟رح؟. قم.

14. ... اصطلاحات صوفیان مرآت عشاق‏. محقق / مصحح: مرضیه سلیمانى‏. تهران. شركت انتشارات علمى فرهنگى‏. 1388.

 

 

 



[1] . غررالحکم و دررالکلم : 553 ،  عیون الحکم و المواعظ : 407 و 504 . نیز رک : شرح محقق بارع جمال الدین محمّد خوانسارى بر غرر الحكم و درر الكلم‏ 5 : 65 ، 6 : 399 . (با تفاوتی جزئی در عبارت) .

[2] . این کلام حکیمانه در مجامع روایی شیعه ذکر نگردیده و شیخ بهائی  آن را به افلاطون منسوب نموده است؛ رک : الکشکول 3 : 389 (با اندک تفاوتی در عبارت).

[3] . شرح نهج البلاغة 20 : .267 .

[4] . رک : فهرست نسخه­های خطّی کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی؟رح؟ 32 : 880.

[5] . قال الله تعالی : یرِیدُ اللَّهُ بِكُمُ الْیسْرَ وَلَا یرِیدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [بقره (2) : 185] و قال النبّی؟ص؟ : بُعِثْتُ [إِلَیكُمْ] بِالْحَنَفِیةِ السَّمْحَةِ السَّهْلَةِ [بحار الأنوار 30 : 548] . حاشیه منقول از نسخه بدون امضا .

[6] . رک : کاتب چلپی، کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون 2 : 1139.

[7] . رک : همان 2 : 1179.

[8] . رک : تهرانی، الذریعةإلى‏تصانیف‏الشیعة ‏16 : 345.

[9] . بل یمکن الإختصار بالأنموزج مع جمعه بالإستدلال. منه .

[10] . رک : همان 6 : 53 .

[11] . رک : امین، أعیان الشیعة 8 : 53 .

[12] . رک : تهرانی، الذریعةإلى‏تصانیف‏الشیعة 21 : 198 .

[13] . رک : همان 20 : 213 .

[14] . رک : همان 18 : 352 .

[15] . ولیعلم علم الدرایة و الرجال فی ضمن الفقه و التفسیر و الحدیث. منه.

[16] . وفی ضمن الفقه الإستدلالی القواعد الفقهیّة . منه.

[17] . همان 3 : 5 .

[18] . همان  4 : 40 .

[19] . همان 4 : 186 .

[20] . همان 7 : 224 .

[21] . و ینبغی بعد التجهد التألیف سیّما عند الأستاذ الکامل . منه.

[22] . فی الحدیث : إِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ آیةٌ بیِّنةٌ أَوْ فَرِیضَةٌ عَادِلَةٌ أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَةٌ . منه. رک : کلینی، الکافی 1 : 76 .

[23] . خیر معین . منه.

[24] .  عنکبوت (29) : 69 .

[25]. بقره (2) : 282 .

[26] . رک : فواید رضویّه : 204 .

[27] . مقابل الخارجی .

[28] . تهرانی، الذریعةإلى‏تصانیف‏الشیعة 12 : 19 .

[29] . فیه إشارة إلی کمال تربیة الله تعالی، فإنّ من خلق الإنسان و أکمله هو أشرف الحال هو أشرف المربوبین من ماء مهین فهو أشرف و ألطف و أکرم ربّ لأشرف و ألطف و أکرم مربوب فتبارک الله أحسن الخالقین. منه

[30] . کما قال الله تعالی : الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ عَلَّمَهُ الْبَیانَ. منه. الرحمن (55) : 1 4 .

[31] . المراد منه أعمّ من انبیاء الظاهر و الباطن؛ أی العقول المنبیء عن بواطن الأشیاء. تدّبر. منه.

[32] . إشارة إلی قوله تعالی : الیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیكُمْ نِعْمَتِی . منه. المائدة (5) : 3 .

[33] . أی: الخاتم بالکسر بمعنی ختم و بالفتح بمعنی زَین . منه.

[34] . فیه إشارة إلی قول الله تعالی : فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ. منه. الزمر (39) : 18 .

[35] . أی: فی مقام أخذ لباب العلوم و لذا قیل: خذ ما صفی دع ما کدر. منه.

[36] . قال الله تعالی: وَفَوْقَ كُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ [یوسف (12) : 76.] افهم. منه

[37] . التمثیل و المحاضرة : 114 .

[38] . الشّرعی صفة للجمیع. منه.

[39] . قال الله تعالی: لا یُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا [الطلاق (65) : 7] و قال رسول الله؟ص؟:إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَی‏ءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُم‏ و قوله؟ع؟:  مَا لَا یدْرَكُ كُلُّهُ لَا یتْرَكُ كُلُّه‏ [الروایتان کثیراً وردا فی کتب الفقهیّة و هم مصادر المؤلف و أمّا مصادرها الروائیّة: عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة 4 : 58 ، بحارالانوار 22 : 31 . و لذا قیل: الضرورة تتقدر بقدرها. منه

[40] . إشارة إلی أخبار الثقلین. منه

[41] . و یلحق بهما ما یلحق بهما؛ یعنی اجماع الشیعة و الأدلة العقلیّة. منه

[42] . أی: ما ذکر من المقدّمات و المتممات. منه

[43] . أی: عرف أهل العلم من المراتب. منه

[44] . ظاهر الأبواب ظاهر و باطنها باهر زاهر. افهم. منه

[45] . اقتباس حسن. افهم. منه

[46] . و فی الحدیث: أنا مدینة العلم و علی بابها فن اراد الحکمة فلیأتها من بابها. منه

[47] . قال الله تعالی: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَیعَلِّمُكُمُ اللَّهُ [البقره (2) : 282] و أیضاً وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِینَّهُمْ سُبُلَنَا [العنکبوت (29) : 69] بل ورد فی الأخبار: من أخلص لله أربعین صباحاً فتح الله عیون الحکمة من قلبه علی لسانه [عیون أخبار الرضا 2 : 69]. منه

[48] . یعنی قد ذکر اجمالاً فاذکره تفصیلاً. منه

[49] . لایخفی أنّ علم الفقه یحتاج کثیراً إلی الحساب و الهیئة، أمّا الحساب فی کتاب الفرایض و الخمس و الزکوة و الطهارة فی بعض الموارد کالکرّ محتاجة إلیه و أمّا الهیئة فمبحث القبلة و امثالها موقوفة علیها کمالایخفی، فتحصیلها من المقدّمات الغیر المعروفة. تدّبر. منه

[50] . فإنّ فی علم الکلام قد خلط الأمر کثیراً بسبب خلط الحکمة و الکلام و ینبغی جمعه بعلم تفسیر القرآن و إلّا فکتب الکلام مضلّة أهل الإیمان. منه رحمه الله -

[51] . و لایخفی علی السالک أنّ أصل العلوم و الکمالات هو التقوی و السعی؛ قال الله تعالی: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَیعَلِّمُكُمُ اللَّهُ [البقره (2) : 282]و أیضاً : و جَاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ [الحج (22) : 78 ].و إیضاً : لَیسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى [النجم (59) : 39] و قال السید الشریف فی النظم:

تحصـــیل دوام خواهد و ایثار و طلب         پیوســته به روز بحث و تکرار به شب

طاعات و عبادات و ریاضات و ادب          بی این همه تحصیل محال است و عجب

منه

[52] . ولایخفی علی العاقل الفطن أنّ تحصیل العلوم سیّما علوم الشریعة و الطریقة و الحقیقة صعبة صعبة کما أشار إلیه مولانا بالحقّ و الحقیقة :

أری العــــلم فی ذلّ و جوع و غصّة          و بعد من الآبــــاء و الأهل و الوطن

و لو کان کسب العلم أسهل حرفة          لما کان ذو جهل علی الأرض فی زمن

[جامع الشتات : 214]

لکن هذا فی بدایة الأمر و إلّا ینجرّ العلوم إلی نهایة اللذة؛ قال نصیر الملة و الدّین رحمه الله - :

لذّات دنیوی همه هیچ است نزد من     در خاطر از تغیّر آن هیچ ترس نیست

روز تنعّم و شب عیش و طرب مرا     غیر از شب مطالعه و روز درس نیست

و لهذا نقل هذا النحریر نصیر الملّة و الدین فی کتابه المسمّی بآداب المتعلمین أنّ محمّد بن الحسن الطوسی إذا سهر اللیالی و انحلّ له مشکلات یقول : أین أبناء الملوک من هذه اللذّات.

[53] . أی: بالقلب و الصدر و الجوارح. منه.

[54] . و لذا أفاد المولوی فی المثنوی:

اهل دنیا كافران مطلق‏اند            دائماً در چق‏چق و در عوعو اند

[55] . الفرقان (25) : 44 .

[56] . و لذا قال المولوی فی المثنوی :

گر به صورت آدمى انسان بدى             احمد و بو جهل خود یكسان بدى‏

منه

مثنوی معنوی : 43 .

[57] . شرح دیوان المتنبی 1 : 336 .

[58] . دیوان امیرالمؤمنین : 66 .

[59] . المجادلة (58) : 11 .

[60] . الزمر (39) : 9 .

[61] . الحجرات (49) : 13 .

[62] . دیوان امیرالمؤمنین : 66 .

[63] . و لذا أفاد المولوی فی المثنوی:

از ادب پر نور گشته است این فلك             وز ادب معصوم و پاك آمد ملك‏

بی ادب تنها نه خود را داشت بد             بلكه آتش در همه افلاک زد

[64] . خزائن : 379 منسوب به ملاسعد ظاهراً تفتازانی.

[65] . المطففین (83) : 26 .

[66] . طه (20) : 47 .

[67] . و لذا قیل بالفارسیة :

بی پیر مرو تو در خرابات       هر چند سکندر زمانی

منه

[68] . یعنی الشیطان. منه.

[69] . أی: الدنیا و ما فیها. منه.

[70] . و المراد من الرجال فی الحدیث لمعروف خذ العلم من أفواه الرجال هو أئمة الأنام وتابعیهم؟عهم؟ فإنّهم رجال یجاهدون فی الله و لایخافون لومة لائم ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء. منه

[71] . فی إفراد الأوصاف إشارة لطیفة إلی کون أقوالهم واحد فی الحقیقة . منه

[72] .  اصطلاحات صوفیان مرآت عشاق : 292 .

 شماره خبر : 331    مشاهده : 985     انتشار : 1/12/1393        آرشيو فهارس نسخ خطی         آرشيو همه اخبار


   نظرات کاربران :

نام و نام خانوادگی : *  
نظرات : *

(حداکثر 900 کارکتر)

 
کارکتر تايپ شده :  
   

shahab-news.com

استفاده از مطالب با ذکر منبع و درج لینک اینترنتی بلامانع است.

برنامه نويسی : ايمن ديتا