نخب المناقب و نویسنده آن مجله میراث شهاب

  امروز شمسی

از اینکه با نظراتتان ما را راهنمائی می کنید، سپاسگذاریم ، از انتهای مطلب با ثبت نظرات و پیشنهاداتتان ما را در ادامه این راه یاری کنید
  آرشیو مجلات  آرشیو مجلات   فراخوان مقالات  فراخوان مقالات   تماس با ما  تماس با ما   گالری تصاویر  گالری تصاویر   ارسال مقالات  ارسال مقالات   صفحه اول  صفحه اول  

  خبرهای برگزيده
شناسایی و معرفی دست خط های شیخ حر عاملی موجود در مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک
تفسیر کتاب الله و نسخه های آن
دو مرآة الکمال به كوشش: محمدعلی عیوضی
رساله در تعلیم اصول خط شمـــس‌الــدّیــن محمّــــد فطـــابی تبریـــزی
قطعاتِ مولانا کاتبی تُرشیزی(م 839ق)
کتاب‌شناسی حضرت زینب(ع)
سبـــعۀ سيّــــاره هفت‌بند در جواب هفت‌بند كاشی
انتشار ميراث شهاب شماره 72-73 ويژه تابستان و پاييز 1392
سفرنـامه حجـاز و عتبـات
پير تعليم ***صد و ده استقبال از قصيده شينيه خاقاني***
اولين مستدرک صحيفه سجاديه
ضرورت تدوین کتاب شناسی‌های موضوعی
گزارش سفر به مسکو و سنت پترزبورگ
نامه‌هاي هنـد

  آخرين اخبار
فال نامه رباعیات ابوسعید ابوالخیر
سندی در قرائت قرآن از: مصطفی قاری
دستنوشته­ هایی دربارۀ حضـرت مهدی(عج) موجود در كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)
شـــــرح نُسَــــخ یادداشت دوم: كهن ترین نسخه احتجاج طبرسی
فهرست ترجمه­ های فارسی آثار سید مرتضی (ره)
كتاب­شـناسی و مقاله شناسی نظریه «صرفه»
رســـالة «نيّات الحج»
كتابشــــــناسی تقیّـــــه
نمونه ای موردی از: تقیۀ عالمی امامی در دمشق قرن دهم با ادعای پیروی از مذهب فقهی شافعی
اجازات شیخ أعظم مرتضی انصاری
  پربيننده ترين اخبار
  اوقات شرعی



  ارسال خبر به ما : چاپ

حســـین شـــهســـــواری
نخب المناقب و نویسنده آن

در زمان و دوران پرماجرای اسلامی که حق تعالی به رسول خود آیین جدید و راه سعادت بشر را وحی و القاء فرمود، بیان مناقب و فضائل و به دنبال آن ملاک گزینش و تعیین شخصیت های تأثیر گذار و الگو در جامعه مورد نظر دین الهی اسلام مطرح و از سوی رسول گرامی اسلام(سلام الله) به امت موحد و جویای راه نجات و هدایت ملاک های جانشین خود و رهبر جامعه اسلامی و الهی بیان گردید. پس از ارتحال پیامبر خاتم(سلام الله)معیار و ملاکی که حضرتش از سوی خداوند متعال به پیروان خود ابلاغ فرموده بود، مورد توجه قرار نگرفت و نگرش های جاهلی و تعصب های قومی و عقده ها و کینه ها و دشمـنی‌های شخصی و پیشین در دلها مانده، بروز کرد و ملاک مداری و ارزش محوری و شایسته سالاری در انتخاب جانشین پیامبر خدا و رهبری دینی جامعه را همانند توصیه ها و ملاک هایی که حضرتش از سوی خداوند متعال اعلام کرده بود، کنار گذاشته، بر اساس سلایق قبیله ای و قوم گرایی که ملاک دوران پیش از اسلام و بدور از معنویت و ارزش واقعی بود، به اضافه کینه ورزی و دشمـنی‌های در دل نهفته رسول خدا و اهل بیتش صلوات الله علیهم اجمعین، افرادی را به عنوان خلیفه برگزیده، و بر امت اسلامی تحمیل کردند و به مرور زمان بخشی از جامعه ملاک اصلی و شایسته گرایی را در انتخاب حاکمان و مدیران جامعه به فراموشی سپردند. البته در میان امت اسلامی پیشوایان راستین و بخش اندکی از امت اسلامی جان بر کف نهاده و پرچمی را که فرستاده خداوند متعال برافراشته بود همچنان به اهتزار در می آوردند و ملاک ها و معیار های اساسی را به نسل های بعدی منتقل می کردند.

  

 

علاوه بر ائمه معصومه (علیه السلام)شایستگی جانشین فرستاده خداوند بودند و اصحاب ویژه و تربیت شده ایشان، برخی از عالمان و اندیشمندان اسلامی عامه نیز به نگارش معیارها و ملاک‌های پیشوای دینی و حاکم اسلامی اهتمام کردند و کتب فضائل و ارزش ها و مناقب اصحاب را علی رغم محدودیت و ممنوعیت شدید نسبت به نقل آن ملاک ها و فضائل، جمع آوری کردند، البته ایشان گردآوری روایات و بیان ملاک ها را برای رسیدن به اهداف خود چنین انجام می دادند، ولی بسیاری از حقایق و ارزش های خاندان رسالت و شایستگی ایشان برای تصدی زعامت وحاکمیت اسلامی و امامت امت مسلمان نیز در میان گردآوری شده های ایشان یافت می شد.


در قرن های بعدی اندیشمندان مسلمان و پیروان مکتب اهل بیت(علیه السلام) به پیروی از امام معصوم خویش(علیهالسلام) ملاک ها و معیار های جانشین و خلیفه رسول خدا(سلام الله) را جمع آوری و تبیین می کردند، در این راستا آثار فاخر فراوانی در دانش های مختلف به ویژه کلام و حدیث گردآوری، تدوین، تألیف و تصنیف گردید.

از جمله آثاری که در این باره نگاشته شده کتاب گرانسنگ و فاخر «مناقب آل ابی‌طالب(علیه السلام)تألیف اندیشمند پرآوازه علامه ابو جعفر محمد بن علی بن شهرآشوب سروی مازندرانی (در گذشت 588 هجری قمری) می باشد، کتاب پر ارجی که پیرامون آن و ارزش و جایگاهش سخن های فراوانی بیان شده و هنوز هم شایسته معرفی و شناساندن به جامعه اسلامی است.

این اثر فاخر بنا به گزارش های مربوط به آن از کتاب هایی است که علاوه بر محتوا و مطالب بسیار بلند و عمیق، از حجم و کثرت بالای مطالب نیز برخوردار بود، به همین دلیل برخی از قشر های جامعه (شاید بخش زیادی از ایشان) به دلیل کم همتی و سست ارادگی در به دست آوردن و فهم معارف دینی، رغبتی به مطالعه و بهره مندی از محتوای غنی آن نشان نمی‌دادند، دلسوزان جامعه برای رفع مانع از بهره گیری اقشار مختلف جامعه دست به تلخیص و گزینش نگاری از آن نمودند تا بهانه ای برای مردم باقی نماند. شیخ ابو عبدالله حسین بن جبیر از این دسته از عالمان دلسوز و اندیشمند است که در این راستا تلاش نموده است. در ادامه نسبت به وی و اثر ماندگارش مطالبی به محضر اهل دانش تقدیم می گردد.

شیخ ابو عبد الله حسین بن جبیر(حدود 648ق)

شیخ ابو عبدالله حسین بن جبیر از اندیشمندان جهان تشیع می باشد که با بزرگی و ارجمندیش اطلاعات چندانی نسبت به زندگی و آثار و فعالیت های علمی وی در دست نیست، بلکه اطلاعات ما در باره ایشان از ناحیه ی کتابی است که وی از اثر گرانسنگ «مناقب آل ابی طالب»[1] گزینش کرده، و نیز مطالبی که نوه ایشان در کتاب «نهج الایمان» در باره وی آورده است.[2]

شیخ علی بن یوسف نوه دختری و نیز عمو زاده[3] وی در اثر مذکور سه مورد ذکر کرده است که شیخ حسین بن جبیر از نسل صحابی جلیل القدر جابر بن عبدالله انصاری می باشد.[4] شیخ حسین از شخصیت های برجسته و اندیشمند جهان تشیع بوده که عالمان اسلامی در وصف وی مطالب ارزنده ای آورده اند.[5]

نام پدر یا جد

در برخی از کتب نسبت به ضبط نام پدر و یا جد شیخ ابو عبدالله حسین اختلاف نظر وجود دارد. عده ای نام وی را «جبر» و برخی «حبر» و بعضی «خیر» و گروهی نیز «جبیر» گفته‌اند.

میرزا عبدالله افندی در ریاض العلماء در این باره می گوید: آنچه در بیشتر موارد آمده است «حبر» (با حاء مهمله مكسوره و باء و راء) می باشد، و در بعضی ها «جبر» (با جیم و باء مفتوحه) به طور مكبّر ثبت شده است.

بنا به گفته آقا بزرگ طهرانی، صاحب «كشف الحجب و الأستار» نام وی را «الحسین بن خیر» و ملا سعید مرندی در «تحفه الإخوان» نام او را حسین بن حسین گفته اند.[6]

ولی آنچه صحیح به نظر می رسد نام ایشان (جبیر) با جیم و صیغه مصغر یا مكبّر می باشد، بنا بر این موارد دیگر همانند «حبر» (با حاء)، تصحیف و اشتباهی است که در ثبت این واژه صورت گرفته است.[7]

علاوه بر صاحب ریاض، محققان دیگری چون اندیشمند پژوهشگر میرزا حسین نوری صاحب مستدرک الوسائل، و آقا بزرگ طهرانی ضبط نام وی را «جبیر» ذکر کرده اند.

اساتید

با کمال تأسف دست ستمگر حوادث برگ های زندگی علمی این عالم فرزانه را همانند بسیاری از این قافله، از کتاب روزگار جدا کرده است، از این رو اساتید وی ناشناخته مانده است. تنها کسی که شیخ حسین در مقدمه کتاب «نخب المناقب» به نام وی تصریح کرده است، شیخ علی بن فرج می باشد، در این باره می گوید: «در محضر استاد و اندیشمند بزرگوار فقیه والامقام نجیب الدین أبو الحسین علی بن فرج، حاضر گشته و زانوی شاگردی نزد وی زده و از دانش و معرفت وی بهره بوده است».[8]

آثار‏ ابن جبیر

همانند شرح حال وی مطالب اندکی در باره آثار و فعالیت های علمی وی در اختیار هست، در برخی کتابهای تراجم و آثاری که در موضوع امامت تدوین گشته به ویژه «نهج الایمان» اثر گرانسنگ سبط ایشان دو اثر از شیخ حسین بن جبیر نام برده اند:

1) الاعتبار فی بطلان الاختیار

کتابی است در موضوع امامت، و روش و ملاک تعیین امام و جانشین رسول خدا ؟ص؟، و این که تعیین امام به روش انتخاب و گزینش از سوی امت، باطل می باشد. و در این مسئله امت هیچ نقشی ندارند و این مسئله همانند نبوت از اموری است که خداوند سبحان عهده دار آن می باشد.

علاوه بر سبط ایشان در «نهج الایمان» اندیشمندانی در آثار خود این کتاب را به او نسبت داده اند از جمله ایشان: شیخ حسن بن علی كركی در «عمدة المطلب»،[9] و همچنین شیخ محمد بن حسن بن حر عاملی به این انتساب اشاره کرده اند.[10]

2) نخب المناقب[11]

مشهورترین اثر ابن جبیر که به واسطه آن شهرت پیدا کرده است، کار ارزشمـندی است که وی کتاب گرانسنگ «مناقب آل ابی طالب» تالیف ابی جعفر محمد بن علی بن شهراشوب سروی مازندرانی در گذشت 588 هجری قمری را پس از گرفتن اجازه از سوی استادش، به درخواست سید اجل تاج الدین شمـس الشرف ابو الحسن علی بن محمد بن ابی الفضل علوی حسینی، تلخیص و گزینش نموده و با عنوان «نخب المناقب لآل أبی طالب» ارائه نموده است.[12]

بررسی نخب المناقب لآل ابی طالب

الف) گزینش کننده

شیخ ابو عبدالله حسین بن جبیر(جبر) از عالمان اندیشمند قرن هفتم هجری قمری است. بنا به تصریح شیخ زین الدین علی بن یوسف بن جبیر نوه دختری ایشان، شیخ حسین از نسل جابر بن عبدالله انصاری می باشد.[13] همچنان که پیشتر گذشت، در باره ی شرح حال ایشان اطلاع چندانی در دست نیست، و به اختصار مطالبی آورده شد.

ب) گزارش کتاب

بنا به تصریح ابو عبد الله شیخ حسین بن جبیر کتاب «نخب المناقب لآل ابی طالب» را  در دو جلد سامان داده است، و هر جزء شامل ابوابی در موضوعات متعدد و هریک از ابواب را به فصل های گوناگون تقسیم کرده است. وی در مقدمه به مطلب فوق تصریح کرده است.[14]

مقدمه

1) باب اول مباحث و مطالب مربوط به پیامبر خاتم؟ص؟

در این باب سی و شش فصل در موضوعات متعدد از بشارت های انبیاء پیشین؟عهم؟ به نبوت رسول اکرم؟ص؟، ولادت، اخلاق و سیره، معجزات و کرامات، نبوت و غزوات و جنگ ها، سرانجام وفات و روایتی در فضیلت زیارت آن حضرت را شامل می‌شود.[15]

2) باب دوم مباحث مربوط به امامت و ذکر مناقب امیر المؤمنین علی؟ع؟

در این باب نیز فصول متعدد در باره اثبات امامت و شرائط و اوصاف آن بیان داشته است که بخشی از مطالب در مناقب نیامده است، بطلان اختیار امام از سوی امت، میراث، رد غلوگرایان، رد هفت امامی ها، رد خوارج، پرسش و پاسخ پیرامون مسائل مختلف.[16]

3) باب سوم در باره درجات امیر المؤمنین علی بن ابی طالب؟ع؟ و مقدماتش می‌باشد که در این باب نیز فصول متعدد و گوناگون مطرح می‌شود از جمله «سبقت به اسلام، سبقت در نماز، بیعت، علم، هجرت، جهاد، شجاعت، سخاوت و انفاق، زهد و قناعت، تواضع، عدالت و امانت، هیبت و همت، یقین و صبر، اعمال صالح، حزم و ترک مداهنه، حلم و شفقت، نیابت و ولایت».[17]

فصول ديگر كتاب پیرامون مباحث و فضائل مخصوص حضرت می باشد كه  در مناقب موجود چاپ شده به چشم نمـی‌خورد «فاما ما تفرد به علیّ من الفضائل، فعلی أربعة انواع: قبل مولده، و فی حال حیاته، و بعد وفاته، و فی الآخرة، قال صاحب الکتاب...». در این قسمت فصولی به شرح زیر آورده است:

الف) «فضائل الامام أمیر المؤمنین علیه السلام» ب) فصل فی المیثاق فی قربه من الله تعالی و من النبی صلی الله علیه و آله، ج) فصل فی الاصل الذی منه النبی و الوصی؟ص؟، د) فصل فی الامتزاج، هـ) فصل فی القربة، و) فصل فی آثار حمله علیه السلام و کیفیّة ولادته،[18] ز) فی الطهارة و التربیة، ح) فی المصاهرة مع النبی صلی الله علیه وآله، ط) فی الاخوة، ی) فی الجوار، ک) فی الاولاد، ل) فی المشاهد (و آثار و بارگاه ها)، م) فی ظلامة اهل البیت؟عهم؟ (ستمهایی که به ایشان شد)، ن) فی مصائب اهل البیت؟عهم؟، ق) فی الاختصاص(ویژگی‌های امام علی؟ع؟).

4) باب دیگری با عنوان یاد آن حضرت نزد خالق و نزد مخلوقین قرار داده است. در این باب نیز فصول متعددی آمده که عبارت است از: تحف الله عزوجل له، محبة الله عز وجل ایاه علیه السلام، مقاماته مع الانبیاء و الاوصیاء علیهم السلام، احواله علیه السلام مع ابلیس و جنوده، ذکره علیه السلام فی الکتب، اخباره علیه السلام بالغیب، اخباره علیه السلام بالمنایا و البلایا و الاعمار، اجابة دعواته علیه السلام، اخباره علیه السلام بالمـنایا و البلایا و الاعمار، اجابة دعواته علیه السلام، نواقض العادات منه علیه السلام، معجزاته فی نفسه علیه السلام، انقیاد الحیوانات له علیه السلام، طاعات الجمادات له علیه السلام، اموره علیه السلام مع المرضی و الموتی، فی من غیّر الله حالهم و اهلکهم ببغضه او سبّه علیه السلام، قضایاه علیه السلام حال حیاة النبی صلی الله علیه و آله، قضایاه علیه السلام فی عهد ابی بکر، قضایاه علیه السلام فی عهد عمر، قضایاه علیه السلام فی عهد عثمان، قضایاه علیه السلام بعد بیعة العامة له علیه‌السلام.

5) باب النصوص علی امامة امیر المؤمنین علیه السلام. در این باب مطالبی در هفت فصل از آیات و روایات که بر امامت حضرت علی؟ع؟ دلالت می کند، آورده است.

6) باب تعریف باطنه علیه السلام. در این باب سی و شش فصل در موضوعات متنوع آورده است.

7) باب ما یتعلق بالاخرة من مناقبه علیه السلام. در این باب مطالبی در مناقب حضرت ضمن چهارده فصل آورده است.

8) باب النکت و اللطائف. در ضمن پانزده فصل مطالبی آورده است.

9) باب فی احواله علیه السلام. در ضمن هفت فصل مطالبی آورده و فصل پایانی را به زیارت آن حضرت اختصاص داده است.

10) باب دهم را به مناقب حضرت فاطمه علیها السلام اختصاص داده، وی در این باب هشت فصل در موضوعات مختلف آورده، و فصل پایانی را به وفات و زیارت آن حضرت اختصاص داده است. عناوین فصول به شرح زیر است: «فضیلتها علی النساء، منزلتها عند الله تعالی، حب النبی ایاها، معجزاتها، سیرتها، تزویجها، حلیتها و تواریخها، وفاتها و زیارتها».

و سر انجام با دو بیت مطالب مخصوص به حضرت را به پایان برده است.

نفسی تقرّ بأنّها ***** یوم القیامة غانمه

بنبیّها و وصیّها **** و السیّدین و فاطمة[19]

بدون این که اشاره شود به اتمام کتاب و یا اتمام این فصل، از این مطلب معلوم می گردد که این اثر ناقص می باشد.

ج) سبب گزینش و انتخاب

شیخ حسین بن جبیر در مقدمه «نخب المناقب»، عامل و سبب اساسی گزینش کتاب را کثرت مطالب و حجیم بودن آن ذکر کرده، و نیز مفصل بودن آن به جهت ذکر سند روایات و نیز کم همتی و اهتمام مردم همعصرش در طلب دانش و کسب معرفت را عامل دیگر  دانسته است.

«... و بعد فاعلموا رحمکم الله انی لما نظرت الی الکتاب الذی صنفه الشیخ الفقیه العالم عزالدین ابو جعفر محمد بن علی بن شهر آشوب المازندرانی السروی الذی و سمـه بـ «مناقب آل ابی طالب» رأیت انه قد جمع فیه ما لا یوجد فی واحد، لانه قد جمعه من الاماکن المتباعدة، و المظان المتباینة، و اشار الی کتب معروفة و ذکر له من اسانید الکتب و التفاسیر من طرق الخاصة و العامة ما یاتی ذکره.

و کان الشیخ الفقیه نجیب الدین ابو الحسین علی بن فرج قرأ علی هذا الشیخ المذکور هذا الکتاب المذکور و  غیره من الکتب، و أجاز له ان یروی عنه جمیع مصنفاته و قراءاته و سمـــاعاته و روایاته و اجازاته، و کتب له بذلک اجازة کاملة ، و نظرت فیها و عرفت صحتها و قرات من بعد علی المشار الیه بالاجازة و الروایة عدة کتب، و سألته الاجازه و الروایة فکتب لی اجازة جامعة تشتمل علی جمیع ما قرأه و سمعه و استجازه و رواه عن هذا الشیخ المذکور و غیره من مشایخه.

فلما علمت ان لی صلة بروایة الکتاب بحق الاجازة عنه عن مصنفه، تنبهت و فکرت فی کثرة ما جمع فیه، و انه ربما یؤدی عظم حجمه  الی العجز عن نقله، بل ربما ادی الی ترک النظر فیه، و التصفح لجمیعه، لا سیما مع سقوط الاهتمام فی طلب العلم من اکثر المکلفین.

فرایت  ان اختصر الکتاب، و انتزع من المناقب و الفضائل ما ثبت به الحجة، و تقوم به الدلالة، و ان اجمع کل نظیر الی  نظیره من الاحادیث و لا اعتمد علی ما قدّم من التالیف، و ربما ادخلت فیه کلاما من غیر الاصل فی بعض المواضع استشهادا و تأکیدا لصحة الحدیث.....

و قد بذلت الاستطاعة فی تحریر هذا الکتاب و تهذیبه مع ضعف الصناعة، و قلّة البضاعة و قسّمته جزأین، کل جزء یشتمل علی ابواب، و کل باب یشتمل علی فصول، و سمـــیته بـ «نخب المناقب لآل ابی طالب» و ذلک لأ نّی انتخبته من الاصل المشار الیه و سالت الله التوفیق له و المعونة علیه، فما المرجع فی ذلک الا هو، علیه توکلت و الیه انیب.»

ابن جبیر پس از نقل 16 صفحه از مقدمه ابن شهر آشوب در باره مصادر روایات و اخبار می‌گوید: «ثم قال رحمه الله مع کثرة ما اورد فیه: «و قد قصدت فی هذا الکتاب من الاختصار علی متون الاخبار، و عدلت عن الاطالة و الاکثار، و الاحتجاج من الظواهر، و الاستدلال علی فحواها و مقتضاها، و حذفت اسانیدها لشهرتها، و لاشارتی الی رواتها و طرقها و الکتب المنتزعة منها لتخرج بذلک عن حدّ المراسیل و تلحق بباب المسندات»[20] و هذه ممّا یدل علی غزارة علمه و سعة روایته جمع الله بیننا و بینه فی دار عفوه، و مستقر رحمته بمحمد النبی و عترته».[21]

د) افزوده های «نخب المناقب»

بنا به تصریح شیخ حسین بن جبیر در مقدمه نخب المناقب‍ِ، مطالبی را وی برای تأیید و تأکید آورده است، و نیز بنا به نظر برخی از محققان کتاب مناقب اصلی بیش از مناقبی بوده است که اکنون در دسترس می باشد، شاید بتوان به برخی از مطالب موجود در نخب استشهاد کرد، اگر چه بخش اعظم آن مطالب را بنا به تصریح شیخ حسین بن جبیر از افزوده های خود وی باشد.

در نخب المناقب روایات و مطالبی در حجم بیش از 62 صفحه ی 20 سطری بدون پاورقی هست که در مناقب ابن شهر آشوب چاپ شده، نیست، موارد و مطالب مذکور بنا به تصریح محقق محترم «نخب المناقب» در پاورقی با این عبارت «بین الهلالین غیر موجود فی المطبوع» مشخص شده است.

اگر مطالب مذکور را ضمیمه کنیم به بیاناتی که ابن جبیر در مقدمه کتاب نسبت به انگیزه گزینش خود از مقدمه «مناقب ابن شهر آشوب» نقل کرده و به جهت بسیاری مطالب و پر حجم بودن کتاب  با مقدماتی  که آورده است شروع به انتخاب و گزینش مناقب کرده و به اصطلاح آن را خلاصه نموده و اسمــش را «نخب المناقب» گذاشته است، می توان گفت: این کتاب تمام نخب المناقب نیست.

البته لازم به ذکر است که ابن جبیر در مقدمه آورده است که: بعضی از مطالب را از غیر مناقب برای تأیید و تاکید و استشهاد آورده است، اگر چه امکان دارد این موارد از همان قسمت‌هایی باشد که ایشان اضافه کرده اند ولی با ظاهر تعبیر خود ایشان سازگار نیست كه گفته است «و ربما ادخلت فیه کلاما...» با تعبیر «ربما» که نشانگر قلت و کمی است با بخش فراوانی که بیش از 62 صفحه می باشد، سازگار نیست.

ایشان در مقدمه کتاب صفحه 32 و 33 آورده است: «فرأیت أن  اختصر الکتاب و انتزع من المناقب و الفضائل ما ثبت به الحجة و تقوم به الدلالة و ان اجمع کل نظیر الی نظیره من الاحادیث و لا اعتمد علی ما قدم من التألیف و ربما ادخلت فیه کلاما من غیر الاصل فی بعض المواضع استشهادا و تاکیدا لصحة الحدیث ...»

هـ) تذکر نکته ای در باره «مناقب آل ابی طالب» ابن شهر آشوب

در جای جای این اثر ابن جبیر مطالب و روایاتی را آورده است که در مناقب های چاپ شده موجود نیست، و این دلیل بر مطلبی است که برخی از بزرگان به آن تذکر داده اند مبنی بر اینکه: مناقب چاپ شده همان مناقب ابن شهر آشوب اصلی نمی باشد، و این کتاب چاپ شده همانند «نخب المناقب» ابن جبیر، انتخاب و گزینش شده از مناقب ابن شهر آشوب می باشد، و گزینش کننده آن یا خود ابن شهر آشوب بوده و یا کس دیگر این گزینش را انجام داده و به نام ابن شهر آشوب که معروف بوده و خلاصه شده نیز انتخاب شده از کتاب وی بوده، مشهور گردیده است.

شواهدی که بیانگر اصلی نبودن «مناقب آل ابی طالب» تالیف محمد بن علی بن شهر آشوب، می باشد، و اینکه مناقب موجود و چاپ شده شاید گزینش دیگری از «مناقب آل ابی طالب» اصلی باشد.[22]

1) خاتم المحدثین میرزا حسین نوری در خاتمه مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل،[23] ضمن شرح حال محمد بن علی بن شهر آشوب، پس از بیان جایگاه ویژه و مقام علمی ایشان به تجلیل از اثر ماندگار وی پرداخته و کلمات علما را در باره آن آورده است. و در ادامه از کلمات صاحب «نخب المناقب» که تصریح است بر ناقص بودن کتاب «مناقب آل ابی طالب»، استفاده می کند و می گوید: بر اساس این عبارات که ظاهر بلکه نص در این است که مناقب موجود در این زمان و حتی در زمان علامه مجلسی اصل و کل «مناقب آل ابی طالب» نمی‌باشد. سپس ایشان شواهد و قرائنی که از کلمات و عبارات علمایی که در باره مناقب و امامت کتاب های گوناگون نوشته اند، آورده است،[24] که در ادامه به آنها اشاره می گردد:

الف) عالم جلیل القدر علی بن یونس عاملی در کتاب «الصراط المستقیم» عباراتی از ابن جبیر نقل می کند که صریح است در حجیم و زیاد بودن مناقب اصلی، و همین مطلب را به عنوان انگیزه و سبب اصلی برای گزینش و انتخاب کتاب «نخب المناقب» از مناقب ابن شهر آشوب، معرفی کرده است.[25]

در همین راستا عبارتی را نقل می کند که بعضی از علما می گفتند: یک قسمت(جزء) از کتاب ابن شهر آشوب را وزن کردیم، وزنش 9 رطل بود.

ب) ابن جبیر در مقدمه و خطبه «نخب المناقب» علت تصمیم خود در گزینش و انتخاب و تلخیص کتاب مناقب می نویسد: «فكّرت فی كثرة ما جمع، و أنه ربّما یؤدی عظم حجمه إلى العجز عن نقله، بل ربّما أدى إلى ترك النظر فیه و التصفح لجمیعه، لا سیما مع سقوط الاهتمام فی طلب العلم، فأومى إلى ذكر الرجال و أدخل الروایات بعضها فی بعض. فمن أراد الإسناد و الرجال فعلیه بكتاب ابن شهرآشوب المذكور، فإنه وضعها فی ذلك المسطور، و الموجب لتركها خوف السّآمة من جملتها، و لأن الطاعن فی الخبر یمكنه الطعن فی رجاله إلّا ما اتفق علیه الفریقان، أو اختص به المخالف من العرفان، أو تلقّته الأمّة بالقبول‏».[26]

از این عبارت ها به دست می آید که مناقب آل ابی طالب که اکنون در دست هست و مکرر به چاپ رسیده است، مختصری از مناقب اصلی است که توسط ابن شهر آشوب و یا ابن جبیر و یا شخصی دیگر انتخاب و گزینش شده است. مطلب دیگری که این احتمال را تقویت می کند اینکه مناقب موجود بیش از چهل هزار بیت نمی باشد ولی بنا به گفته مؤلفانی که در باره مناقب ائمه؟عهم؟ کتاب‌هایی تالیف کرده اند، حجم آن بیش از این اندازه بوده است.[27]

اگر چه علامه مجلسی در بحار الانوار و شیخ حرّ عاملی در وسائل و إثبات الـهـداة و دیگر آثارشان مناقب ابن شهر آشوب را از مآخذ و مصادر کتبشان قرار داده اند، ولی باید این را حمل بر مسامحه نمود.[28]

ج) از مطالبی که می تواند شاهد بر مدعای مذکور شود این که مناقب چاپ شده و موجود از بیان احوال و فضائل رسول خدا؟ص؟ آغاز و به بیان احوال امام حسن عسكری؟ع؟، ختم شده است، و شرح حال و مناقب حضرت بقیت الله حجة بن الحسن؟ع؟ در آن موجود نیست.

ابتدا به نظر می رسد که ابن شهر آشوب نتوانسته این اثر را به اتمام برساند، ولی شواهد و قرائنی در دست است که ایشان مبحث مربوط به شرح حال حضرت حجت؟ع؟ را نیز به پایان رسانده است، زیرا ایشان در «معالم العلماء» ضمن بیان شرح حال شیخ مفید؟رح؟ می‌گوید: امام عصر صاحب الزمان؟ع؟ شیخ مفید را ملقب به «مفید» کرده است، و در ادامه می گوید: سبب این لقب دادن را در کتاب «مناقب آل أبی طالب» گفته ام».[29]‏ ظاهر این عبارت نشان می‌دهد که ابن شهر آشوب مطلب فوق را ضمن أحوال امام عصر؟ع؟، نوشته است. بر این اساس می توان گفت این باب و قسمت از کتاب سقط شده و افتاده است. و اللّه العالم.[30]

2) شاهد دیگری که برای مدعای مذکور می توان مطرح کرد مطلبی است که علی بن محمد بیاضی در اثر گرانسنگش «عصرة المنجود» در بیان تعداد یاران امام عصر؟ع؟ و اماکن و شهر هایی که آنها از آن شهر ها بر خواهند خاست آورده است، و تصریح می کند که این مطالب را ابن شهر آشوب در مناقب روایت کرده است، که سه صفحه از کتاب مذکور را فراگرفته است.[31]

و) نسخه های نخب المناقب

از این اثر گرانسنگ نسخه‌های متعددی در کتابخانه‌های مختلف قرار دارد، از جمله آنها کتابخانه بزرگ آیت الله مرعشی نجفی؟رح؟ می باشد که سه نسخه از آن کتاب پر بها را نگهداری می‌کند، اینک شرح نسخه‌ها را بر اساس گزارشی که فهرست نگاران محترم آن مرکز علمی ارائه داده‌اند می‌آوریم:

نسخه به شمـاره 4821 در آن کتابخانه فاخر نگهداری می شود، مشخصات آن عبارت است:

نسخ، دهه اول محرم سال 1080، عناوین نوشته نیست، و بعضی از فرازها در نسخه سفید مانده است، جلد دو رو ، تیماج، رو قرمز، پشت قهوه ای، 382 برگ، 17 سطر، 5/24× 16 سانتیمتر.[32]

نسخ به شمـاره 6771 در آن کتابخانه نگهداری می شود، مشخصات آن عبارت است از:

نسخ، احمد بن محمد بن حسین بن الفقیه علی بن محمد بن حسین بن ابراهیم بن محمد الفقیه الیحمدی، جمعه 29 ذی القعدة سال 839 هـ، عناوین و نشانیها شنگرف، در حاشیه تصحیح شده است، روی برگ اول تملک محمد جعفر بن محمد محسین حسینی بتاریخ شوال 1267هـ، و مهر بیضوی «لا اله الله الملک الحق المبین عبده محمد جعفر الحسینی»، و تملک جعفر با مهر مربع «جعفر» دیده می شود، کتاب را حسین بن علی بن حسن بن حسین بن حسن... خوانده چنانچه در صفحه آخر نوشته است، حاشیه برگها را موش خوده، جلد تیماج قهوه ای، 277 برگ، 21 سطر، 5/26×17 سانتیمتر.[33]

نسخ به شمـاره 10262 در آن کتابخانه نگهداری می شود، مشخصات آن عبارت است از:

نسخ، محمد زمان اردشیر، جمادی الثانیة سال 1069 هـ، جلد دو رو، تیماج قهوه ای، 349 برگ، 16 سطر، 5/24×17 سانتیمتر[34]

مشخصات نسخه هایی که در کتابخانه های دیگر نگهداری می شود عبارتند از:

دانشگاه تهران، شمـاره 685، نسخ، با عنوانها و نشانه های شنگرف، عبد علی بن ابراهیم بن المنفا، ظهر چهارشنبه 12 جمادی الاولی سال843 هـ، 257 برگ ب، چهار برگ نخستین وصالی شده است. کسی در ربیع الثانی سال 939 هـ دارنده نسخه بوده است و روی نوشته او در برگ257 ب خط و مهر دارندگان به نام محمود بن علی نقی بن الحسنی الحسینی الطباطبائی و دیگران که خوانده نشده در گ1 الف دیده می شود. مناقب پیامبر ؟ص؟ تا برگ 67ب و از آنجا تا پایان مناقب امیر المومنین علی؟ع؟ با مناقب فاطمه زهرا سلام الله علیها در چند صفحه آخر می باشد. عبارتی از علی علیه السلام در کیمیا در برگ 89ب دیده می شود آنچنانکه در سخنان جابر و نفائس الفنون هم دیده می شود. 257 برگ، سمـــرقندی، جلد تیماج سرخ، ضربی مقوایی، و ته آن مشکی، 17×26 و 13× 20، 21 سطر.

فهرست نگار این کتابخانه در توضیح گفته است این نسخه جلد یکم می باشد، در انجام نسخه ابیاتی آمده که در بعضی از نسخه ها موجود نمی باشد: نظم لبعض المؤمنین:

نفسی تقرّ بأنها ****** یوم القیامة غانمة

بولائها لولیها ******* ربّ السماء السامیة

و نبیّها و وصیّها **** و السیدین و فاطمة

و لتسعة من نسلهم *** بهم القیامة قائمة

تم کتاب «نخب المناقب لآل ابی طالب» مجملا و مفصلا ضحی یوم الاربعاء یوم الثانی عشر من شهر جمادی الاول من شهور سنة ثلث و اربعین و ثمانی مائة علی ید محمد بن عبد علی بن ابراهیم بن المنفا غفر الله ولوالدیه و لجمیع المؤمنین و المؤمنات و لصاحبه آمین ربّ العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد النبی و آله الطاهرین آمین برحمتک یا ارحم الراحمین.[35]

یزد، اردکان، حوزه علمیه امام صادق؟ع؟، شمـاره 121، نسخ، سلیمان بن طبیب، جمعه 16صفر سال 1012هـ ، عنوان‌ها به شنگرف، در دو برگ آغازین یاد داشتی متفرقه و یادداشتی که شخصی کتاب را به فرزندش محمد یحیی بخشیده با مهر بیضوی پاک شده و تملکی با مهر دائری و تملک «تقی الدین محمد بن ارسطوی طبیب گیلانی وقفنامه کتاب از محمد سمـیع بیک خان بن ملک حسین بن محمد بن تقی اردکانی» به سال 1146 هـ با مهر بیضوی «محمد سمـیع بیک خان» و مهر بیضوی بزرگ «محمد سمـیع بیک خان فدوی پادشاه غازی محمد شاه» دیده می‌شود، جلد تیماج دو رو، رو مشکی ضربی اندرون قهوه ای، 343 برگ، 25 سطر، 11×5/22 سانتیمتر.[36]

 

انجام نخب المناقب نسخه شماره شمــاره 6771

كتابخانه آيت الله العظمی مرعشی‌نجفی(رحمةالله)

 

 



[1] . اثر أبو عبد الله محمّد بن علی بن شهر آشوب ابن أبی نصر بن أبی الجیش السروی المازندرانی (588 ق).

[2] . در باره ایشان می توان به آثار نگاشته شده پیرامون تراجم عالمان و اندیشمندان، از جمله: ریاض العلماء، ج2، ص39-40؛ و الذریعة 24: 89؛ و طبقات اعلام الشیعة (الأنوار الساطعة فی المائة السابعة)، ص 47و 108؛ و اعیان الشیعة، ج5، ص465-466؛ و موسوعة طبقات الفقهاء، ج‏7، ص: 167؛ وفهرس التراث، ج‏1، ص 639 ، و آثار دیگر مراجعه کرد.

[3] . ریاض العلماء، ج2، ص39-40.

[4] . نهج الایمان، ص 540«و روی عن جده جابر الانصاری...»، «روی جدی فی کتابه المقدم ذکره حدیثا مسندا الی جده جابر الانصاری...» ص 557، «روی فی نخبه حدیثا مسندا عن جده جابر الانصاری...» ص636.

[5] . در این باره رجوع کنید: ریاض العلماء، ج2، ص39-40؛ و اعیان الشیعة، ج5، ص465-466. «الشیخ أبو عبد الله حسین بن جبیر، و یقال حبر المعروف بابن جبیر، فاضل عالم كامل جلیل، یروی عن ابن شهرآشوب بواسطة واحدة»، «الشیخ الجلیل و العالم النبیل شیخ الطائفة و رئیسها الحسین بن جبیر»، «الشیخ الثقة أبو عبد الله الحسین من اجلة علمائنا، وثقه الشیخ حسن بن علی الكركی فی عمدة المطلب»، اعیان الشیعة، ج5، ص465-466؛ لازم به ذکر است که در ریاض ج2 که شرح حال مختصری از شیخ حسین بن جبیر آمده است، بخشی از این مطالب وجود ندارد «فاضل عالم کامل جلیل».

[6] . الذریعة إلى تصانیف الشیعة، ج‏24، ص: 88 -89، و ص: 173.

[7] . ریاض العلماء، ج2، ص39-40؛ الذریعة إلى تصانیف الشیعة، ج‏24، ص88 -89، و ص173.

[8] . نخب المناقب، ج1، ص 32. علی بن فرج سُوراوی (و یا علی بن محمد بن فرج)، کنیه ایشان «أبو الحسین» و لقبش «نجیب الدین» می باشد. در این باره رجوع کنید: أمل الآمل 2- 198 برقم 589، ریاض العلماء 4- 175، طبقات أعلام الشیعة 3- 108، و 206(القرن السابع). ریاض العلماء، ج5، ص375-376؛ خاتمة المستدرک، ج2، ص465-466 و ص 338 و ص421، ج3، ص367؛ طبقات اعلام الشیعة (الأنوار الساطعة فی المائة السابعة)، ص206. معجم رجال الحدیث 12- 112 شماره 8362»؛ موسوعة طبقات الفقهاء می نویسد: اگر چه سال درگذشت شیخ علی بن فرج به دقت مشخص نیست، ولی می توان رحلت این دانشمند گرانمایه را حدود سال 625 هـ ق دانست موسوعة طبقات الفقهاء، ج‏7، ص 167؛. و نیز در باره جایگاه و مقام علمی و نسب وی و عالمانی که نقل حدیث کرده و عالمانی که از وی حدیث و کتب پیشینیان را نقل کرده اند رجوع شود: به مقاله شرح حال ابن جبیر از نویسنده.

[9] . اگر چه آقا بزرگ در الذریعه آن را «عمدة المقال» نامیده است.محقق کرکی عمدة المقال را برای شاه طهماسب صفوی نگاشته است.

[10] . اعیان الشیعه، ج5، ص466.

[11] . در برخی از آثار از این کتاب به (نخبة المناقب لآل أبی طالب) یاد شده است، اعیان الشیعه، ج5، ص466.

[12] . اعیان الشیعه، ج5، ص466؛ این اثر در دو مجلد با تلاش محقق ارجمند حجت الاسلام سید مهدی رجایی توسط انتشارات کتابخانه بزرگ آیت الله مرعشی نجفی در قم به زیور طبع آراسته گردیده است. با توجه به توضیحی که در نسخه دانشگاه آمده به نظر می رسد این دو مجلد در واقع جلد اول از کتاب مذکور می باشد.

[13] . نهج الایمان، ص540، 557، 636.

[14] . قسّمته جزئین، کل جزء یشتمل علی أبواب، و کل باب یشتمل علی فصول، ج1، ص34.

[15] . نخب المناقب، ج1، 46 – 343.

[16] . در فهرست نخب المناقب چاپ شده (باب درجات امیر المومنین؟ع؟، مقدماتها)، در حالی كه  در صفحه ذکر شده عنوان و یا مطلبی در این باره نیامده است، بلکه در ادامه مطالب باب دوم می باشد. ج 1، 599.

[17] . نخب المناقب، ج1، 343 559؛ لازم به ذکر است که در متن کتاب عنوانی همانند عناوین دیگر مثل «باب فی درجات امیر المؤمنین؟ع؟،.مقدماتها» نیامده است، از این رو این عنوان را  ظاهراً  محقق محترم بر اساس مطالب کتاب گزینش کرده است.

[18] . تا اینجا جلد اول به پایان رسیده است، ص595.

[19] . در مناقب آل ابی طالب موجود است و پس از این دو بیت چهار بیت دیگر از دیک الجن آورده و پس از آن وارد مباحث مربوط به امامت سبطین؟عهما؟ شده است، مناقب آل ابی طالب، .ج 3، ص364.

[20] . مناقب آل ابی طالب، ج1، ص 12-13.

[21] . نخب المناقب، ج1، ص 31 – 46.

[22] . مقصود از اصلی نبودن مناقب آل ابی طالب این است که کتاب چاپ شده با عنوان مناقب آل ابی طالب اثر شیخ محمد بن علی شهر آشوب، کل مناقب نمی باشد بلکه این کتاب نیز انتخاب و گزینش شده از مناقب کامل می باشد.

[23] . مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل (الخاتمة)، ج‏3، ص56- 58.

[24] . مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل (الخاتمة)، ج‏3، ص57.

[25] . الصراط المستقیم 1: 11.

[26] . نخب المناقب، ج1، ص 31 – 46؛ الصراط المستقیم 1: 11.

[27] . مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل (الخاتمة)، ج‏3، ص57.

[28] . مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل (الخاتمة)، ج‏3، ص58.

[29] . معالم العلماء، ص 113، شماره 765.

[30] . مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل (الخاتمة)، ج‏3، ص56- 58.

[31] . قال الشیخ علی بن محمد بن علی البیاضی فی اثر القیم «عصرة المنجود، ص322-325»:

تذنیب: فیما وصل الینا من أعداد رجاله و أماكن أبطاله.

قد أسلفنا انّ مجموعهم ثلاثمائة و ثلاثة عشر، روى ابن رمیح المروزى: انّهم عدد أهل بدر. و الظاهر أنّهم الخواصّ لتظافر الأحادیث بكثرة جیوشه و سعة أتباعه.

فمن كتاب «المناقب» لابن شهر آشوب روی: انّه یخرج من .... (تفسیر العیاشی، ج 2، ص 32).

قال الرضا؟ع؟: قوله «أین ما تكونوا یأت بكم الله جمیعاً»(بقره/148). انّ المراد أصحاب المهدی، و الله أن لو قام قائمنا یجمع الله الیه جمیع شیعتنا من جمیع البلدان. فى خطبة البیان المنسوبة الى على؟ع؟ أسماءهم و تفریق الممالك علیهم....

أشرقت الشمس و لاح الوجود *** و انكشف الغیم و زال الغبار

فمن تولّى بعدها  *** لم یزل عن غیبة یكثر فیه العثار

[32] . فهرست نسخه های خطی كتابخانه آيت الله مرعشی، ج 13، ص21-22.

[33] . همان، ج 17، ص317.

[34] .همان، ج 26، ص217 - 218.

[35] . فهرست نسخه های خطی اهدایی آقای سید محمد مشکوة به دانشگاه تهران، ج 3، بخش سوم از مجلد پنجم، ص1587 - 1589.

[36] . فهرست نسخه های خطی کتابخانه حوزه علمیه امام صادق؟ع؟ اردکان یزد، ج 1(دفتر اول)، ص110-111.

 شماره خبر : 332    مشاهده : 999     انتشار : 1/12/1393        آرشيو کتابشناسی         آرشيو همه اخبار


   نظرات کاربران :

نام و نام خانوادگی : *  
نظرات : *

(حداکثر 900 کارکتر)

 
کارکتر تايپ شده :  
   

shahab-news.com

استفاده از مطالب با ذکر منبع و درج لینک اینترنتی بلامانع است.

برنامه نويسی : ايمن ديتا