كتاب­شـناسی و مقاله شناسی نظریه «صرفه» مجله میراث شهاب

  امروز شمسی

از اینکه با نظراتتان ما را راهنمائی می کنید، سپاسگذاریم ، از انتهای مطلب با ثبت نظرات و پیشنهاداتتان ما را در ادامه این راه یاری کنید
  آرشیو مجلات  آرشیو مجلات   فراخوان مقالات  فراخوان مقالات   تماس با ما  تماس با ما   گالری تصاویر  گالری تصاویر   ارسال مقالات  ارسال مقالات   صفحه اول  صفحه اول  

  خبرهای برگزيده
شناسایی و معرفی دست خط های شیخ حر عاملی موجود در مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک
تفسیر کتاب الله و نسخه های آن
دو مرآة الکمال به كوشش: محمدعلی عیوضی
رساله در تعلیم اصول خط شمـــس‌الــدّیــن محمّــــد فطـــابی تبریـــزی
قطعاتِ مولانا کاتبی تُرشیزی(م 839ق)
کتاب‌شناسی حضرت زینب(ع)
سبـــعۀ سيّــــاره هفت‌بند در جواب هفت‌بند كاشی
انتشار ميراث شهاب شماره 72-73 ويژه تابستان و پاييز 1392
سفرنـامه حجـاز و عتبـات
پير تعليم ***صد و ده استقبال از قصيده شينيه خاقاني***
اولين مستدرک صحيفه سجاديه
ضرورت تدوین کتاب شناسی‌های موضوعی
گزارش سفر به مسکو و سنت پترزبورگ
نامه‌هاي هنـد

  آخرين اخبار
فال نامه رباعیات ابوسعید ابوالخیر
سندی در قرائت قرآن از: مصطفی قاری
دستنوشته­ هایی دربارۀ حضـرت مهدی(عج) موجود در كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)
شـــــرح نُسَــــخ یادداشت دوم: كهن ترین نسخه احتجاج طبرسی
فهرست ترجمه­ های فارسی آثار سید مرتضی (ره)
كتاب­شـناسی و مقاله شناسی نظریه «صرفه»
رســـالة «نيّات الحج»
كتابشــــــناسی تقیّـــــه
نمونه ای موردی از: تقیۀ عالمی امامی در دمشق قرن دهم با ادعای پیروی از مذهب فقهی شافعی
اجازات شیخ أعظم مرتضی انصاری
  پربيننده ترين اخبار
  اوقات شرعی



  ارسال خبر به ما : چاپ

مهــــــدی صفــــــــــرزاده
كتاب­شـناسی و مقاله شناسی نظریه «صرفه»

یکی از بحثهای مهمّ و پردامنه «علوم قرآنی» بحث از اعجاز قرآن است. مسأله‏ای که قرآن‌پژوهان در بحث اعجاز به دنبال پاسخ آن هستند این است که اعجاز قرآن کریم از چه جهت است؟ و در آیات تحدّی به کدام ویژگی قرآن تحدّی صورت گرفته است؟

  

مقدمه

یکی از بحثهای مهمّ و پردامنه «علوم قرآنی» بحث از اعجاز قرآن است. مسأله‏ای که قرآن‌پژوهان در بحث اعجاز به دنبال پاسخ آن هستند این است که اعجاز قرآن کریم از چه جهت است؟ و در آیات تحدّی[1] به کدام ویژگی قرآن تحدّی صورت گرفته است؟

نظریه‏های متعدّدی دربارۀ وجوه اعجاز قرآن از سوی اندیشمندان بیان شده است، تا آنجا که «جلال الدین سیوطی» در کتاب ارزشـمند «معترك الأقران» سی و پنج وجه برای اعجاز قرآن برشـمرده است.[2]

اما وجوه بیان شـــده را می‌‏توان در چهار محور اســــاسی خلاصه کــرد:  1-  اعجاز  لفظـــــــــی 2-اعجاز محتوایی 3- اعجاز از نظر آورنده 4- صرفه.

بررسی این چهار محور نشان می‏دهد که اندیشمندان در تحلیل وجوه اعجاز قرآن دو رویکرد اساسی دارند: برخی قایل به «اعجاز ذاتی قرآن» هستند و در مقابل، گروه دیگری اعجاز قرآن را مستند به ذات قرآن نمی‏دانند و آن را امری خارج از قرآن می‏‏انگارند.رویکرد دوم را قائلین به نظریّۀ صرفه در پیش گرفته‏اند.

hg

الف) معنای لغوی و اصطلاحی صرفه:

«الصَرْفة» و «الصَرْف»  مصدر «صَرَفَ» است. لغت‏دانان در توضیح مادّۀ «صرف» و اشتقاقات آن فراوان نوشته‏اند امّا در بیشینۀ اشتقاقات، حقیقت مادّۀ «صرف» به یک معنا بازگشت دارد و آن «بازگرداندن چیزی از جهتی به جهت دیگر» یا «تبدیل کردن یا تغییر دادن چیزی از حالتی به حالت دیگر» است.[3]این واژه به سبب غلبه استعمال در این نظریه  «عَلَم بالغلبة» شده است.

ب) تقریر نظریه صرفه

قائلین به نظریّۀ صرفه در تقریر و تفسیر آن هم‏داستان نیستند و تلقی‏های متفاوتی از صرفه وجود داشته است و چنانکه امیر یحیی ین حمزه علوی زیدی (749هـ) صاحب « الطراز» بیان داشته است این نظریّه را به سه گونه می‏توان تفسیر کرد:

صرف انگیزه: در این تفسیر مقصود از صرفه آن است که خداوند انگیزه معارضان را هنگام عمل سلب می‏کند با اینکه همه اسباب و مقدمات برای آوردن مثل قرآن فراهم بوده است.

صرف علوم: خداوند علومی را که برای مقابله با قرآن لازم است از معارضان سلب می‏کند به این معنا که خداوند به کسانی که می‏خواهند معارضه کنند چنین علمی را نمی‏دهد.

صرف قدرت: خداوند معارضان را جبراً و قهراً باز می‏دارد با آنکه آنان علوم و تواناییهای لازم را دارند. یعنی قدرت و امکانات فراهم است اما هر گاه عزم معارضه می‏کنند به صورت غیراختیاری از این کار بازداشته می‏شوند

جامع این سه تفسیر این است که بگوییم صرفه به معنای بازداشتن و مصروف کردن قهری مردم از آوردن مثل قرآن است.

ج) پیشینه نظریه صرفه:

نظریه صرفه اگر چه در حال حاضر در میان اندیشمندان طرفداری ندارد، امّا بنا بر آنچه برخی پژوهشگران نمایانده‏اند این نظریّه همزاد اوّلین تلاشها در حل مسألۀ اعجاز است که از نیمه قرن سوم آغاز شده و بلکه بر بسیاری از نظریات در بحث اعجاز تقدّم دارد. این نظریه در قرون اوّلیّه میان فِرَق مختلف کلامی نظریه‏ای شایع بوده است. به عنوان نمونه از میان معتزله ابراهیم بن سیّار معروف به نظّام ( 231 هـ) و شاگرد او جاحظ (255 هـ) و علی بن عیسی الرمانی (384هـ)  و از میان اشاعره خطّابی بستی(388هـ)، ابو اسحاق اسفراینی (418هـ) و ابن حزم اندلسی (456هـ) و از شیعه شیخ مفید (413هـ) سیّد مرتضی و ابو الصلاح حلبی (447هـ) و خفاجی (466هـ) یا به صرفه به عنوان تنها وجه اعجاز معتقد بودند و یا آن را یکی از وجوه اعجاز برشـمرده‏اند. به هر حال شیوع نظریّه صرفه به قدری بوده است که سیّد مرتضی را به تالیف کتاب مستقلّی در باره آن وادار کرده است.

کتاب‏شناسی و مقاله‏شناسی نظریّه صرفه

به رغم بحثهای فراوانی که در آثار تفسیری، کلامی، ادبی و علوم قرآنی درباره «نظریّه صرفه» مطرح شده است کتاب یا رسالۀ مستقل در این موضوع کمتر به جای مانده و بیشتر موافقان و مخالفان این نظریّه ترجیح داده‏اند «صرفه» را در ضمن مباحث دیگر اعجاز مطرح کنند و موضع رسـمی خود را نسبت به این مسأله در آنجا اعلام کنند.

طبق جستجوهای انجام گرفته، پیش از این، کتاب‏شناسی و مقاله‏شناسی نظریّه صرفه در مجلّات به چاپ نرسیده است و شاید این نوشتار اوّلین کتاب‏شناسی و مقالهشناسی در این زمینه باشد و با اینکه زمان زیادی برای جستجوی مقالات و کتاب‏ها صرف شد امّا تعداد کتابها، پایان نامه‏ها و مقالات مستقل کمتر از 40 مورد شد. واضح است که ادعای جامع بودن فهرست را نداریم و لازم است جستجوهای بیشتری انجام گیرد.

 

1- کتابها:

1- الموضِح عن جهة إعجاز القرآن (الصَّرفة)

مؤلف: الشریف المرتضی ابوالقاسم علی بن الحسین بن موسی الموسوی البغدادی، (355-436هـ)

تحقیق: محمد رضا انصاری قمی

ناشر: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

سال نشر: 1424هـ

توصیف: کتاب با مقدمه‏ای از طرف مجمع البحوث الاسلامیّه شروع می‌شود و بعد منابعی که محقق کتاب در مقدمه از آنها بهره برده است معرفی شده و پس از آن مطالب زیر بیان شده است: زندگی‌نامه شریف مرتضی،  معجزه بودن قرآن،  توضیح مذهب (صرفه) ،  بیان حقیقت اعتقاد شریف مرتضی دربارة قول به صرفه، معرفی اصل کتاب، انتساب کتاب به مؤلف آن، فصول و ابواب کتاب.

متأسفانه تنها نسخه کتاب که درکتابخانه آستان قدس نگهداری می‏شود از ابتدا افتادگی دارد. شروع مطالب کتاب توضیحاتی دربارۀ مذهب صرفه است و این بحث تا صفحه 75 را به خود اختصاص داده است. سپس به ردّ اعتقاد گروهی از معتزله می‏پردازد (ص76 ـ 94) و پس از آن لوازم قول مخالفین صرفه را بیان می‏کند(ص95 ـ 153) در ادامه قول قاضی عبدالجبّار در کتاب المغنی  را نقد می‏کند (ص166 ـ 250). مطلب بعدی پاسخ شبهات قول به صرفه است (ص251 ـ 260) و مطلب پایانی بیان چهار فصل دربارۀ تحدّی قرآن و عذر و عجز مردم است (ص261 تا آخر کتاب).

بدون شک شریف مرتضی کتابی با نام «المُوضِح عن جهة إعجاز القرآن» با اسم اختصاری «کتاب الصرفة» داشته است. شیخ طوسی ـ که از شاگردان مرتضی است ـ در «الفهرست» می‌نویسد: له کتاب الصرفة[4]؛ و نجاشی در رجالش می‌نویسد: کتاب "الموضح عن جهة إعجاز القرآن" و هو الکتاب المعروف "بالصرفة"[5]؛ سیّد مرتضی خود نیز در کتاب«جُمَل العِلم والعَمل» بارها از کتاب "الموضح" یاد کرده است.

 

2- كتاب الصرفة

مؤلف: عبد الله بن محمد بن سعید بن سنان الخفاجی الحلبی (423ـ466هـ/1032ـ1073م)

ناشر: این کتاب مفقود است

صاحب فوات الوفیات در ترجمه ابن سنان خفاجی می‏نویسد: وللخفاجی من التصانیف «کتاب سر الفصاحة»، «کتاب الصرفة» ... و یاقوت حموی می نویسد: «قرأت بخط عبد الله بن محمد بن سعید بن سنان الخفاجی فی كتاب له ألفه فی الصرفة زعم فیه أن القرآن لم یخرق العادة بالفصاحة حتى صار معجزة للنبی صلى الله علیه وآله وأن كل فصیح بلیغ قادر على الإتیان بمثله إلا أنهم صرفوا عن ذلك»[6]

صاحب بغیة الطلب نیز گزارشی از این کتاب می‏دهد: وقرأت بخط الشیخ أبی محمد عبدالله بن محمد بن سعید بن سنان الخفاجی الحلبی فی كتاب له تتبع الكلام فیه على الصرفة، ونصر فیه مذهب المعتزلة فی أن القرآن لیس بمعجز فی نفسه لكن العرب صرفوا عن معارضته[7].

احتمال دارد این کتاب اقتباس یا خلاصه‏ای از کتاب صرفه سید مرتضی باشد زیرا خفاجی از شاگردان سید مرتضی است و چون کتاب سید را مفصل و پراکنده تشخیص داده است آن را تلخیص و مرتب کرده است.

3- القول بالصرفة فی إعجاز القرآن،

مؤلف: عبد الرحمن الشهری

ناشر: دار ابن الجوزی

سال نشر: 1432هـ.

4- الصرفة والإنباء بالغیب

مؤلف: حسین نصّار

ناشر: مكتبة مصر - القاهرة

سال نشر: 2000م

توضیح: این کتاب جلد سوّم از سلسله آثار حسین نصّار در رابطه با اعجاز قرآن است که به دو وجه از وجوه اعجاز قرآن کریم یعنی «صرفه» و «انباء بالغیب» اختصاص دارد. وی در قسمتی که مربوط به نظریّه صرفه است به جمع آوری آرای قائلین به صرفه و مخالفین آنان پرداخته و تعلیل‏های هر دو دسته را ذکر کرده است. مبحث صرفه در این کتاب در سه فصل و یک خاتمه  ترتیب یافته است: الفصل الأول: القائلون بالصرفة الفصل الثانی: الردّ على القول بالصرفة الفصل الثالث: تعلیل القول بلاصرفة، أثر الصرفة الصرفة والمذاهب، الشك فی الصرفة و خاتمة

5- تثویر القول بالصرفة ، دراسة فی إعجاز القرآن الكریم

مؤلف: محمود توفیق محمد سعد (الأستاذ ورئیس قسم البلاغة والنقد فی جامعة الأزهر الشریف، شبین الكوم)

ناشر: نشره المؤلف على نفقته فی مکتبة وهبة، عابدین-القاهرة

سال نشر:1427هـ

6- بحث  الصرفة ونشأتها بین مؤید ومعارض

مؤلف: محمد فقهاء

ناشر: مكتبة الألوكة

سال نشر: 1436هـ

2- پایان نامه

نظریه الصرفه فی اعجاز القرآن (تحلیل و نظر)

نویسنده: علی الأسدی، استاد راهنما: معین دقیق، استاد مشاور: علی حسن مطر

دانشگاه جامعة المصطفی العالمیه - دانشکده الهیات و معارف اسلامی . 1386 . کارشناسی‌ارشد

3- مقالات

3-1- مقالات عربی

1- علماء المسلمین و القول بـ«الصرفة»

نویسنده: جعفری، یعقوب 

مجله: مجموعه مقالات کنگره شیخ مفید  شـماره 114 (32 صفحه - از 1 تا 32)

2- قصة الصرفة: نشأتها، مدی تطور مدلولها، موقف العلماء منها

نویسنده: محمد أبوموسی، محمد  

مجله: الازهر، السنة السادسة و الخمسون، صفر 1404 - الجزء 2 (6 صفحه - از 186 تا 191)

3- مذهب الصرفه بین القائلین به و المنکرین له

نویسنده: العماری،علی محمد؛  

مجله: رسالة الاسلام ، السنة الرابعة، ربیع الثانی 1371 - العدد 1 (14 صفحه - از 59 تا 72)

4- نظریة الصرفة فی میزان الدراسة و النقد

نویسنده: باغبانی، رضوان؛ پروینی،خلیل؛ خلیفه شوشتری،محمد ابراهیم؛ متقی‌زاده،عیسی؛  

مجله: اللغة العربیه و آدابها ، ربیع 1435، السنه العاشرة - العدد 1 [علمی-پژوهشی]‏ (20 صفحه - از 21 تا 40)

5- فی إعجاز القرآن: مذهب الصرفة (1)

نویسنده: العماری،علی محمد حسن؛  

مجله: الازهر ، المجلد الحادی و العشرون، محرم 1369 - العدد 1 (4 صفحه - از 41 تا 44)

6- فی إعجاز القرآن: مذهب الصرفة (2)

نویسنده: العماری،علی محمد حسن؛  

مجله: الازهر، المجلد الحادی و العشرون، جمادی الأولی 1369 - العدد 5 (5 صفحه - از 474 تا 478)

7- فی إعجاز القرآن: مذهب الصرفة (3)

نویسنده: العماری،محمد حسن؛  

مجله: الازهر ، المجلد الحادی و العشرون، رجب 1369 - العدد 7 (5 صفحه - از 656 تا660)

8- فی إعجاز القرآن: ابن سنان و مذهب الصرفة

نویسنده: العماری،علی محمد حسن؛  

مجله: الازهر ، المجلد الثانی و العشرون، محرم 1370 - العدد 1 (6 صفحه - از 345 تا 350)

9- مذهب الصرفة ابن حزم

نویسنده: العماری،علی محمد حسن؛  

مجله: الازهر ، المجلد الثانی و العشرون، محرم 1370 - العدد 1 (4 صفحه - از 858 تا 861)

10- الصرفة

نویسنده: الخالدی، محسن سـمیح، 

مجله: مجلة الجامعة الإسلامیة (سلسلة الدراسات الشرعیة) المجلد الثانی عشر -  العدد الثانی، ص 305 - ص 342 )، یوینیو، 2004،  ( ص 308 )

11- الإعجاز بالصرفة وأوجـــه فساده فی ضــوء القرآن الكریم

نویسنده: دكتـــور/ صدیـــق أحمـد مالك (الأستاذ المشارك بكلیة الدعوة وأصول الدین )

مجله: جامعة أم القرى -  مكة المكرمة

12- نظـریة الصرفة أصولها وأبعادها   

نویسنده: أ. جمال الدین عبد العزیز شریف

مجله: مجلة تفكّر مجلد 3، عدد 2، 2001م -  1422هـ

13- الصرفة، دلالتها لدى القائلین بها وردود المعارضین لها

نویسنده: د. سامی عطا حسن، جامعة آل البیت

مجله : مجلة الشریعة والدراسات الإسلامیة - الكویت -سنة النشر 2002المجلد 17 - العدد 51

14- القول بالصرفة فی إعجاز القرآن، عرض و نقد

نویسنده: عبدالرحمن بن معاضة الشهری

مجله : مجلة الدراسات القرآنیة (مجلة علمیة دوریة محكمة)، العدد الرابع جمادی الأولى 1430هـ

15- المتهمون بالصرفة (دراسة تحلیلیة نقدیة)

نویسنده: محسن الخالدی

 مجله :مجلة جامعة النجاح للأبحاث - العلوم الإنسانیة - المجلد 24، الإصدار 5، 2010

16- دراسة مقارنة لمسلكی النظام والجاحظ فی مسألة الصَّرْفة

نویسنده: رضوان الأطرش

مجله: مجلة جامعة الخلیل للبحوث، المجلد 5، العدد1، 2010

17- الصرفة-عرض ونقد وتحلیل

نویسنده:  أیمن ریان

ناشر: شبكة جامعة المدینة العالمیة

18- حقیقة القول بالصّرفة فی الإعجاز القرآنی ورأی السید المرتضى

نویسنده: محمّد هادی معرفة (اقتباس قسم المقالات فی شبكة الإمامین الحسنین؟عهما؟ من كتاب : معرفة ، محمّد هادی ، " تلخیص التمهید ـ موجز دراسات مبسَّطة عن مختلف شؤون القرآن الكریم "، نشر مؤسّسة النشر الإسلامی ، ج2) .

ناشر: شبكة الإمامین الحسنین؟عهما؟ للتراث و الفكر الإسلامی

19- تاریخ القول بالصرفة عند الشیعة                             

نویسنده: عمّار الفهداوی

ناشر: وبلاگ «مقالات ومذكِّرات عمّار الفهداوی»

20- الصرفة والإعجاز القرآنی ما لها وما علیها

نویسنده: عمّار توفیق بدوی

ناشر:الموقع الرسـمی للشیخ عمّار بدوی

21- نظریة الصرفة ملامحها و أبعادها و أثرها فی الفکر الاسلامی

نویسنده: السید جعفر السید باقر الحسینی

ناشر: دانشکده اصول الدین قم

3-2- مقالات فارسی

1- بازخوانی نظریه صرفه

نویسنده: جواهری،محمد حسن؛  

مجله: قبســــــات ، زمـــــــستان 1391 شـــــــــماره 66 [علمــــــی-پژوهشـــــــی]‏ (34صفحــه‌‌از147 تا180)

2- تحدّی و صرفه

نویسنده: میر محمدی،سید ابوالفضل؛  

مجله: مقالات و بررســـــــیها ، زمســــــتان 1370 و بهـــــار 1371 -  شـــــــماره 51 و 52 (22صفحــه­از1تا22)

3- نگرشی به نظریّه صرفه

نویسنده: قاضی زاده،کاظم؛  

مجله: نامه مفید، پاییز 1374 - شـماره 3 (48 صفحه - از 39 تا 86)

4- دانش نامه دین: امشاسپندان تهیگی دای بوتسو سان جو ارهاص، صرفه، کرامت، معجزه

نویسنده: جاودان،محمد؛ فرهودی،مصطفی؛ پاشایی،ع؛  

مجله: هفت آسـمان، پاییز 1380 - شـماره 11 (14 صفحه - از 227 تا 240)

5- نظریه صرفه و دیدگاه سید مرتضى

نویسنده:دکتر مهرناز گلى - طیبه اكران

6- بازتقریرِ «نظریه صرفه»ى سید مرتضى

نویسنده:دکتر جعفر نكونام

مجموعه مقالات کنگره سید مرتضی

7- سید مرتضى و نقد «نظریه صرفه»

نویسنده: على نصیرى

مجموعه مقالات کنگره سید مرتضی

8- کشف یک کتاب کلامی

نویسنده: حسن انصاری

ناشر: وبلاگ بزرگداشت هزاره شریف مرتضی

 




[1] -  آیاتی که صراحت در تحدّی دارند عبارتند از: 1- سوره اسراء: 88: قل لئن اجتمعت الانس و الجن علی ان یأتوا بمثل هذا القرآن لا یأتون بمثله و لو کان بعضهم لبعض ظهیرا. 2- یونس: 38 ام یقولون افتراه قل فأتوا بسورة مثله و ادعوا من استطعتم من دون الله ان کنتم صادقین. 3- هود: 13  ام یقولون افتراه قل فاتوا بعشر سوره مثله مفتریات و ادعوا من استطعتم من دون الله ان کنتم صادقین. 4-  طور: 33، 34 : ام یقولون تقوّله بل لا یؤمنون فیأتوا بحدیث مثله ان کانوا صادقین 5-  بقره: 23 و ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فاتوا بسورة من مثله و ادعوا شهدائکم من دون الله ان کنتم صادقین 6- نساء: 82 : افلا یتدبرون القرآن و لو کان من عند غیر اللّه لوجدوا فیه اختلافاً کثیراً.

[2] - معترک الأقران فی إعجاز القرآن، بیروت دارالفكر العربی ص 14

[3] - خلیل بن احمد فراهیدی می‏نویسد:الصَّرْف‏: أن‏ تَصْرِف‏ إنسانا على وجه یریده إلى‏ مَصْرَف‏ غیر ذلك‏ . صاحب مقاییس نیز معانی باب صرف را به اصل واحد بازمی‏گرداند: الصاد و الراء و الفاء: معظم بابِه یدلُّ على رَجْع الشى‏ء. من ذلك‏ صَرفْتُ‏ القومَ‏ صَرفاً و انصرفوا، إِذا رجَعْتَهم فرَجَعوا .

 

[4] - الفهرست ص 290

[5] - رجال النجاشی ص 270

[6] - معجم الأدباء ج 3 ص 139-140

[7] - بغیة الطالب فی تاریخ حلب ، عمر بن احمد بن العدیم (660هـ)، محقق: سهیل زكار، دارالفکر، بیروت ، ج2 ص 880

 شماره خبر : 345    مشاهده : 295     انتشار : 14/12/1395        آرشيو کتابشناسی         آرشيو همه اخبار


   نظرات کاربران :

نام و نام خانوادگی : *  
نظرات : *

(حداکثر 900 کارکتر)

 
کارکتر تايپ شده :  
   

shahab-news.com

استفاده از مطالب با ذکر منبع و درج لینک اینترنتی بلامانع است.

برنامه نويسی : ايمن ديتا