فال نامه رباعیات ابوسعید ابوالخیر مجله میراث شهاب

  امروز شمسی

از اینکه با نظراتتان ما را راهنمائی می کنید، سپاسگذاریم ، از انتهای مطلب با ثبت نظرات و پیشنهاداتتان ما را در ادامه این راه یاری کنید
  آرشیو مجلات  آرشیو مجلات   فراخوان مقالات  فراخوان مقالات   تماس با ما  تماس با ما   گالری تصاویر  گالری تصاویر   ارسال مقالات  ارسال مقالات   صفحه اول  صفحه اول  

  خبرهای برگزيده
شناسایی و معرفی دست خط های شیخ حر عاملی موجود در مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک
تفسیر کتاب الله و نسخه های آن
دو مرآة الکمال به كوشش: محمدعلی عیوضی
رساله در تعلیم اصول خط شمـــس‌الــدّیــن محمّــــد فطـــابی تبریـــزی
قطعاتِ مولانا کاتبی تُرشیزی(م 839ق)
کتاب‌شناسی حضرت زینب(ع)
سبـــعۀ سيّــــاره هفت‌بند در جواب هفت‌بند كاشی
انتشار ميراث شهاب شماره 72-73 ويژه تابستان و پاييز 1392
سفرنـامه حجـاز و عتبـات
پير تعليم ***صد و ده استقبال از قصيده شينيه خاقاني***
اولين مستدرک صحيفه سجاديه
ضرورت تدوین کتاب شناسی‌های موضوعی
گزارش سفر به مسکو و سنت پترزبورگ
نامه‌هاي هنـد

  آخرين اخبار
فال نامه رباعیات ابوسعید ابوالخیر
سندی در قرائت قرآن از: مصطفی قاری
دستنوشته­ هایی دربارۀ حضـرت مهدی(عج) موجود در كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)
شـــــرح نُسَــــخ یادداشت دوم: كهن ترین نسخه احتجاج طبرسی
فهرست ترجمه­ های فارسی آثار سید مرتضی (ره)
كتاب­شـناسی و مقاله شناسی نظریه «صرفه»
رســـالة «نيّات الحج»
كتابشــــــناسی تقیّـــــه
نمونه ای موردی از: تقیۀ عالمی امامی در دمشق قرن دهم با ادعای پیروی از مذهب فقهی شافعی
اجازات شیخ أعظم مرتضی انصاری
  پربيننده ترين اخبار
  اوقات شرعی



  ارسال خبر به ما : چاپ

ابوالفضل مـرادی(رَستا)
فال نامه رباعیات ابوسعید ابوالخیر

پژوهش در چگونگی رابطه پدیده فال و رباعیات شیخ ابوسعید ابی الخیر با تحقیق در نسخه منحصر به فرد موجود از رساله فال ابوسعید

  

 

پژوهش در چگونگی رابطه پدیده فال و رباعیات شیخ ابوسعید ابی الخیر با تحقیق در نسخه منحصر به فرد موجود از رساله فال ابوسعید

دکتر ابوالفضل مرادی(رَستا)

استادیار گروه علوم انسانی دانشگاه فرهنگیان قم

Research  about the relationship between divination phenomenon ؛Rubaiyat of Sheikh Sa''id Abu al-Khair with research in unique version of the thesis Fal Abu Sa''id

 


چکیده:

فال و تفأل یکی از راه های ارتباط و مؤانست مخاطبان با آثار شاعران پارسی زبان بوده است. بررسی رابطه دیوان رباعیات شیخ ابوسعید ابی الخیر و پدیدۀ فال مهم و مورد توجه پژوهشگران بوده است. این مقاله بر آن است تا با جست و جو در نسخه­های خطی فارسی شناخته شده در ایران، ترسیم دقیق تری از پیشینۀ تفأل در دیوان شیخ ابوسعید ، ارائه دهد. سپس با تکیه بر نسخۀ منحصر به فرد رساله فال ابوسعید موجود در کتابخانه آیت الله مرعشی قم،  تحقیق در آن نسخه را مدّ نظر قرار داده، ابعاد جدیدی از موضوع پژوهش را آشکار می‌سازد. ضمناً در این مقاله، تحلیل فالنامه از جهات گوناگون، رابطه اعداد با رباعی ها، ردیابی، تبارشناسی رباعی ها و بررسی رباعی­های نو و تازه منسوب به ابوسعید، در این رساله مد نظر قرار گرفته است. در نتیجه این پژوهش، می توان گفت: پدیدۀ فال در رساله موجود ، قابل انطباق با گونه­های متداول فال در شعر نیست و با توجه به وضعیت موجود، این رساله بیشتر از نوع بیان فواید و خواص رباعیات، محسوب می گردد و نظرات پیشین در خصوص فال ابوسعیدمبتنی بر این رساله، نیازمند تجدید نظر، بازبینی و پژوهش­های تکمیلی است.

کلید واژه:

شیخ ابوسعید ابی الخیر،  فال، رباعیات، ، عرفان و تصوف، نسخه های خطی

hg

مقدمه

فال در گذشته فرهنگ ایرانی اسلامی به راه های گوناگون از قبیل تفأل به ستارگان ، کتاب، طاس در رمل ، جداول و دوایر در جفر ، استخوان شانه گوسفند ، فال کف دست آدمی ، فال گیاهان ، تفأل به پرندگان ، فال نخود و غیره  صورت می گرفته است که هر کدام از این شاخه ها دارای زوایا و ابعاد ویژه است و هریک حوزۀ گسترده ای را  در پیش روی پژوهشگران و علاقه‌مندان به فرهنگ عامه، فراهم می نماید.

hg

1_ ادبیات پژوهش

لغت فال از ریشۀ عربی فَأل باهمزه . شگون . ضدطیره،بمعنی نیک وبدهردواستعمال نمایند. وعلم فال ؛ علمی است که بوسیله آن برخی از حوادث آینده دانسته می‌شود.

و اینکار بوسیلهٔ تعبیر کلام مسموع یا  گشودن قرآن یا  کتب بزرگان  مثل دیوان حافظ و مثنوی و نظایر آن که به تفأل شهرت داردانجام می‌پذیرد. (لغتنامه دهخدا)

در این پژوهش تأکید بر تفأل به کتاب و متن است جایگاه قرآن در استخاره  و  آینده جویی و به نوعی تفأل  با اندکی مسامحه در کاربرد معنا، از قرون اولیه ثابت بوده است و در احادیث و روایات، قابل مشاهده است؛ اما این که به جز قرآن از کتاب دیگر نیز برای تفأل استفاده می شده، دریچه ای جدید به روی ما می گشاید.

مطالعه در تاریخ فرهنگ ما نشان می دهد که از قرون اولیه اسلامی ، استفاده از کتابی به جز قرآن و استفاده از دواوین شعری نیز در تفأل، مرسوم بوده است در کتاب فرج بعد از شدّت ذکر بابی که اختصاص دارد به موضوع فال و تفأل و نقل حکایاتی که شخصی یا جماعتی خواندن یا شنیدن آیه ، مطلب یا شعری را به فال نیک گرفته اند و نوید نیل به مطلوب را از آن بشارت گرفته اند و ضمن آن حکایت در خصوص اِبْنِ مُقْله، ابوعلی محمد بن علی بن حسین (حسن) بن عبدالله شیرازی ( ۲۷۲- ۳۲۸قمری) ادیب، خوشنویس، مبتکر و مبدع خطوط مختلف و همچنین وزیر عباسیان را می آورد که در تنگنا و خوف و ناامیدی با شنیدن یک بیت شعر تفأل به خیر می زند(مروری بر سابقه تفأول و تطیر و بازتاب آن در برخی تواریخ و متون ادب فارسی، 1382ش ص. 23)

«عوفی در لباب الالباب قطعه از پیغوملک نقل می کند که از دیوان سید حسن غزنوی برای فال استفاده کرده بود (تصحیح اداورد براون،‌لندن ،‌1906، جلد اول،ص59) یا در تاریخ یمینی که از قول ابوالفتح بستی به هنگام تردد در حرکت آمده است: «کتابی با خویشتن داشتم بر سبیل تفأل باز کردم اول سطر صفحه آن بود که : و اذا انتهیت الی السلامةفی مداک فلا تجاوز ؛ با خودگفتم فال از این صادق تر و جایی از این موافق تر ممکن نگردد».(فالنامه، 1383ش ص. 77)

2- پیشینه پژوهش

2-1- فال با رباعیات ابوسعید ابی الخیر

فال زدن به به آثار عرفانی همچون مثنوی، دیوان حافظ و آثاری از این دست نیز در بین اهل تصوف، جریان داشته است. اما اندک اندک تفأل بر دیوان حافظ، عمومیت یافته و در بین تمام طبقات جامعه ایرانی رواج یافته است. فال با رباعیات ابوسعید نیز بنابر قرائن، ابتدا یک سنّت خانقاهی بوده است. مرحوم ایرج افشار در مقاله ای ضمن استناد به نسخه منحصر به فرد موجود، فال رباعیات ابوسعید را پیش از دیوان حافظ معمول دانسته است.

«فالنامه های دیوان حافظ. تفأل به کتب شعری مانند مثنوی که در کشف الظنون هم به آن اشارت رفته و رباعیات شیخ ابوسعید (نسخۀ خطی 7341 مرعشی قم) پیش از رواج  دیوان حافظ معمول بوده است»(فالنامه، 1383ش ص. 77)

2-2- خواص و فواید رباعیات ابوسعید

در خصوص رباعیات ابوسعید خواص و فوایدی از گذشته را باور داشته اند. آنچنان که هر رباعی را دارای خاصیتی می پنداشتند و گاهی خواندن یک رباعی را موثر در برآورده شدن حاجتی خاص، قلمداد می کردند.آن را همچون گوگرد احمر نایاب و در وصول سعادات و حصول مرادات، عمل روزی و تسخیر قلوب و سایر امور ، دارای تأثیرات عظیم می دانستند.(نفیسی، 1334ش ص. 40)رساله های متعددی در این باره وجود دارد:

رساله شـماره 7/12962 موجود در كتابخانه بزرگ حضرت آیه الله مرعشی نجفی؟رح؟ به زبان  فارسی از مؤلف ناشناخته مربوط به سده  13هـ.ق می باشد(درایتی ، 1389ش، ص1043، جلد 4)رساله دیگر به شـماره " 2/6194 " معرفی شده در جلد " 16 "  فهرست همین کتابخانه  موجود است که در این نسخه بخشی از خواص رباعیات ابوسعید آمده است .تاریخ کتابت این نسخه نیز مربوط به قرن سیزده می باشد.(حسینی اشکوری، 1369ش ص. 193، جلد 16)رساله ای در خصوص خواص رباعیات شیخ ابوسعید ابوالخیر به شـماره 3/10790 در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی قم نگهداری می شود در آن آورده شده است که «از برای رباعیات شیخ ابوالخیر که بنا به گفته گرد آورنده این خواص دارای اسم اعظم است خواصی ردیف کرده و شرایطی برای خواندن آن ها آورده است . تاریخ کتابت این نسخه نیز،‌دوشنبه 25ر جمادی الاول سال 1290 درج گردیده است»(حسینی اشکوری، 1369ش ص. 206، جلد 27)

عنوان دیگری که بر رساله های منسوب به شیخ ابوسعید در این زمینه، نامگذاری شده است رساله های فواید است. رساله ای با عنوان «فواید رباعیات ابوسعید ابوالخیر » است این رساله به شـماره 8/1493 در کتابخانه مرکز احیاء میراث اسلامی قم نگهداری می شود. در این رساله برای هریک از رباعیات فواید مخصوص ذکر شده و گزارش دهنده در آغاز، آداب خواندن رباعیات را به اختصار آورده و مجموع آن ها را 70 رباعی می داند. کتابت این رساله مربوط به سال 1256ق است.(درایتی ، 1389ش ص. 1168، جلد7)رساله ای دیگر با عنوان فواید رباعیات ابوسعید به شـماره 1/1501 در کتابخانه مرکز احیای میراث اسلامی نگهداری می شود که از نظر متن با رساله فوق اختلافاتی دارد تاریخ کتابت این رساله یک شنبه ، 30 شوال1313 درج گردیده است.(درایتی ، 1389ش ص. 1168، جلد 7)

این ها همه بخشی از نسخه های موجود در زمینه خواص و فواید رباعیات شیخ ابوسعید است.  بی شک رساله مورد پژوهش این تحقیق یعنی  فال ابوسعید ، ارتباط تنگاتنگ با رساله‌های فوق دارد ، میزان ارتباط و تأثیر پذیری و یا حتی انطباق رساله فال ابوسعید با آثار فوق پژوهشی است که فراتر از این مقاله بوده و به مقاله ای دیگر، موکول می گردد.

3- محدوده پژوهش

این پژوهش در محدوده نسخه های خطی موجود در کتابخانه ها و گنجینه های موجودنسخه های خطی صورت گرفته است. بنابراین در فهرست نسخه های خطی که از نسخه های ایران به طور جامع فراهم گردیده است و می تواند در بردارنده تمام آثار در این زمینه باشد یکی فهرستواره دست نوشته‌های ایران(دنا) تألیف مصطفی درایتی چاپ انتشارات کتابخانه و موزه و مجلس اسناد مجلس شورای اسلامی به چاپ رسیده است و اثر دیگر که به طور تفصیلی در این زمینه فراهم گردیده است فهرستگان نسخه­های خطی ایران(فنخا) که از همان مؤلف و به همت انتشارات کتابخانه ملی ایران در تهران به چاپ رسیده است . افزون بر آن فهرست‌های تخصصی کتابخانه های خاص که در این تحقیق بیشتر مورد توجه بودند نیز مورد  مراجعه قرار گرفته است.

نسخه منحصر به فرد فال ابوسعید

نسخه منحصر به فرد از فالنامه ابوسعید، نسخه‌ای است در کتابخانه آیت الله مرعشی؟رح؟ قم  با عنوان «فال رباعیات ابوسعید»  به شـماره 3/7341  از گنجینه گرانبهای نسخه های خطی کتابخانه آیت الله مرعشی که چنین معرفی شده است:  «دستور فال گرفتن با رباعیات ابوسید ابوالخیر و فواید  هریک از رباعی ها را با خود رباعی آورده است»(حسینی اشکوری، 1369ش ص. 134)

با مراجعه به فهرست های دستنوشته های فارسی در ایران آشکار می گردد که در هیچ کتابخانه دیگری در ایران، نسخۀ شناخته شده‌ای از فال نامه ابوسعید وجود ندارد و نسخۀ فوق،  تنها نسخه از این رساله است که در فهرستگان نسخه‌های خطی ایران(فنخا) نیز معرفی گردیده است(درایتی، 1390ش ص. 547)

 

 

4- روش پژوهش

در این پژوهش ابتدا با شناسایی یک نسخه  از رساله فال ابوسعید، کاوش برای یافتن نسخه های مشابه مورد توجه قرار گرفت . با بررسی های عمل آمده، آشکار گردید که تنها رساله موجود در این زمینه ،‌همان رساله موجود در کتابخانه مرعشی؟رح؟ قم می باشد. آنگاه در راستای بررسی و شناسایی هرچه بیشتر رساله ، پس از  استنساخ از نسخه ، مقوله تحقیق و تصحیح متن ، با محوریت تبارشناسی رباعیات موجود و تطابق آن با کتاب های مشهور از رباعیات شیخ ابوسعید ابوالخیر مورد توجه قرار گرفت. اگرچه مبحث میزان صحت انتساب رباعیات موجود ، همیشه مورد توجه پژوهشگران بوده است اما در این مقاله محوریت کار ، بر این قرار گرفت تا آنچه که در این رساله به عنوان رباعیات ابوسعید معرفی گردیده است مورد تحقیق قرار گیرد و میزان مطابقت آن ها با مجموعه رباعیات شیخ ابوسعید آشکار گردد  لذا در این راستا ابتدا برای هر یک از رباعیات به ترتیب، شـماره‌ای قرار داده شد که در متن اصلی نسخه موجود نمی باشد و سپس منبع رباعی در آثار تحقیق شده ،درج گردیده است.

با توجه به متأخر بودن این رساله نسبت به نسخه های تحقیق شده در رباعیات منسوب به ابوسعیدو با عنایت به ظرفیت این مقاله در تصحیح متن، رباعی های موجود در این رساله، با ارجاع شـماره و صفحه رباعی در نسخۀ منقح چاپی رباعیات شیخ ابوسعید ابی الخیر حذف گردید.(ابوالخیر، 1350ش)

در خصوص تعدادی از رباعیات که در آثار منسوب به ابوسعید موجود نمی باشدبا جست و جو در دیوان ها سرایندگان آن ، در ذیل هر رباعی ، سرایندۀ اصلی، داخل قلاب درج گردید و رباعی هایی که سراینده آن یافت نشد، با ذکر کلمه [ناشناخته] در ذیل آن ها به نامشخص بودن شاعر آن ،‌ اشاره شده است.

5- یافته های پژوهش

رساله فال ابوسعید

در این بخش مقاله،  رساله فال ابوسعید که مشخصات آن در بخش های قبلی ،  تبیین شد، به طور کامل آورده می شود

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

از خواص رباعیات قدوة المحققین قطب الملّة و الدین شیخ ابوسعید ابوالخیر قدس الله روحه آن است که هرکس به اعتقاد درست در حالت طهارت، رو به قبله نشسته،  اول بیست و یک بار،  صلوات بر روح مطهر پیغمبر؟ص؟ فرستد و یک بار  فاتحه برای شیخ هدیه فرستد؛  بعد از آن به نحوی که خواص آن ها را برای هر مطلبی که نوشته شده به عدد آن بخواند: ان شاء الله آجلاً  و عاجلاً تأثیر خواهد کرد .فضیلت این رباعیات آن است که عدد اکثر از آن ها به عدد اسـماء عظام مقابل فرمودند که تا سریع الاجابه باشد؛ البته می باید که به اعتقاد درست، مداومت نماید؛ انشاء الله اجابه خواهد شد.

«(( 1 ))»

جهت محبّت امرا و سلاطین،  هر روزه،   بیست بار بخواند:[ر.ک: رباعی 658 (ابوالخیر، 1350ش ص. 96)]

«(( 2 ))»

جهت دفع آواراگی،  هر روز ،  دوازده مرتبه بخواند: [ر.ک: رباعی 609 (ابوالخیر، 1350ش ص. 89)]

«(( 3 ))»

جهت احضار مطلوب،  چهل مرتبه بخواند:[ر.ک: رباعی 2 (ابوالخیر، 1350ش ص. 1)]

«(( 4 ))»

جهت نصرت بر اعدا،  سیزده بار بخواند: [ر.ک: رباعی156 (ابوالخیر، 1350ش ص. 23)]

«(( 5 ))»

جهت تب و لرز،  سه مرتبه به یکنفس بخواند: [ر.ک: رباعی 146 (ابوالخیر، 1350ش ص. 22)]

«(( 6))»

جهت اهل دل شدن،  هشت بار بخواند:[ر.ک: رباعی 288 (ابوالخیر، 1350ش ص. 42)]

 

 

«(( 7 ))»

جهت مغفرت و رزق،  هشب بار بخواند: [ر.ک: رباعی 276 (ابوالخیر، 1350ش ص. 40)]

«(( 8 ))»

جهت یافتن راه حق،  هشت بار بخواند: [ر.ک: رباعی 247  (ابوالخیر، 1350ش ص. 36)]

«(( 9 ))»

جهت محبّت، پانزده مرتبه بخواند:[ر.ک: رباعی 337  (ابوالخیر، 1350ش ص. 49)]

«(( 10 ))»

جهت طلب آمرزش گناه هشت مرتبه بخواند: [ر.ک: رباعی 361  (ابوالخیر، 1350ش ص. 52)]

«(( 11 ))»

جهت دفع آزار چشم، هشت بار بخواند: [ر.ک: رباعی 599  (ابوالخیر، 1350ش ص. 88)]

«(( 12 ))»

جهت توانگری، شش مرتبه بخواند: [ر.ک: رباعی 494  (ابوالخیر، 1350ش ص. 72)]

«(( 13 ))»

جهت تسخیر مطلب،‌ هشت مرتبه بخواند:

هر صورت دلکش که تو را روی نمود
رو دل به کسی ده که در اطوار وجود

 

خواهد فلکش زود ز چشم تو ربود
بودست همیشه با تو و خواهد بود
[عزلتی خلخالی]

[قدیم ترین منبعی که این رباعی در آن، دیده شد، مجموعه رسایل عزلتی خلخالی است..(عزلتی خلخالی، 1381ش ص. 508)]

«(( 14 ))»

جهت توانگری، هشت بار بخواند: [ر.ک: رباعی 404  (ابوالخیر، 1350ش ص. 59)]

«(( 15 ))»

جهت دفع دشـمن و معزولی حاکم ظالم،  هر روز،  چهار صد و هشتاد مرتبه بخواند: [ر.ک: رباعی 611  (ابوالخیر، 1350ش ص. 89)]

«(( 16 ))»

جهت دفع دشـمن قوی و خلاصی محبوس، شب جمعه، دو رکعت نماز حاجت بگذارد و صلوات فرستد و به قدر طاعت بخواند:[ر.ک: رباعی 12  (ابوالخیر، 1350ش ص. 2)]

«(( 17 ))»

جهت دفع آزار ظالمان، چهل و چهار،  بار بخواند:

آهی که ز سینه عزم شبگیر کند
زنهار مزن بر دل ارباب وفا

 

هشدار که دست زور را زیر کند
چون شیشه شکست کار شـمشیر کند
[ناشناخته]

«(( 18 ))»

جهت تبدیل عداوت به دوستی، پانزده روز،  چهار مرتبه بخواند:[ر.ک: رباعی 236  (ابوالخیر، 1350ش ص. 34)]

«(( 19 ))»

جهت مطیع کردن دشـمنان، یکصد و سیزده بار بخواند:[ر.ک: رباعی 565  (ابوالخیر، 1350ش ص. 83)]

«(( 20 ))»

در وقت مقابله با دشـمن،  سه مرتبه بخواند، ظفر یابد: ... [ر.ک: رباعی 70  (ابوالخیر، 1350ش ص. 11)]

«(( 21 ))»

جهت ادا یکدانه گندم به مسجد انداخته ، هر روز  جمعه،  هزار بار،  بر بام بخواند: ...[ر.ک: رباعی 628(ابوالخیر، 1350ش ص. 92)]

«(( 22 ))»

جهت آسانی کارها، دوازده شب، هر شب در میان، دوازده مرتبه بخواند: ...[ر.ک: رباعی 494  (ابوالخیر، 1350ش ص. 72)]

«(( 23 ))»

جهت تنگی معیشت، بعد از نماز صبح، هر روز، دوازده مرتبه بخواند: ...[ر.ک: رباعی 7  (ابوالخیر، 1350ش ص. 2)]

«(( 24 ))»

به جهت دولت یافتن،  هر شب،  به عدد اسم خود بخواند که توانگر گردد:

ای عرش عظیم کمترین پایۀ تو
چون روی تو کرد جلوه دیدیم رسید

 

شاهان جهان تمام در سایۀ تو
از رحمت خاص و عام پیرایۀ تو
[ناشناخته]

«(( 25 ))»

جهت درد دندان، هفت مرتبه بخواند و انگشت بر دندان مالد: ...[ر.ک: رباعی 497  (ابوالخیر، 1350ش ص. 72)]

«(( 26 ))»

جهت نزول باران، چهارصد مرتبه بخواند: ...[ر.ک: رباعی 78  (ابوالخیر، 1350ش ص. 12)]

«(( 27 ))»

جهت طلب معرفت بخواندکه اجابت شود: ...[ر.ک: رباعی 633  (ابوالخیر، 1350ش ص. 93)]

«(( 28 ))»

جهت دفع زهر مار و کژدم، سه دفعه، یک نفس بخواند و بر حوالی خود دمد:...[ر.ک: رباعی 401  (ابوالخیر، 1350ش ص. 58)]

«(( 29 ))»

جهت بر آمدن حاجات، دو رکعت نماز کند و چهل مرتبه بخواند و سجده کند: ...[ر.ک: رباعی 699  (ابوالخیر، 1350ش ص. 103)]

«(( 30 ))»

جهت دفع درد سر دوازده مرتبه بخواند::

از آتش دل سر مرا دود به سر
یا رب مپسند آن که از این آتش و دود

 

وز دود که شد درد سر کرد مقر
سر تا پا سوزم از پا تا سر
[ناشناخته]

«(( 31 ))»

جهت دفع درد دل، مداومت نماید:

در مملکت وجود د رمان از توست
ما را به روان درد دل کاری نیست

 

آرام دل بی سر و سامان از توست
درد از تو و دل از تو و درمان از توست
[ناشناخته]

«(( 32 ))»

جهت دفع درد چشم، نوشته بر بندد:

دو مار و دو نیمه مار و دو نیمۀ مار
دو زلف و دو زلفین و دو ابرو و دو خال

 

دو نار و دو نیمه نار و دو نیمه نار
هر بیست مقید اند اندر رخ یار
[ناشناخته]

«(( 33 ))»

جهت دولت، سیزده مرتبه بخواند: ...[ر.ک: رباعی 316  (ابوالخیر، 1350ش ص. 46)]

«(( 34 ))»

جهت طلب فرزند، هر روز، 5 بار بخواند::

ای از قلم وجود بر لوح عدم
از رحمت خود نامه سیاهی چو مرا

 

تصویر مکونات را کرده رقم
نامید مکن به عزت لوح و قلم
[بابا افضل کاشانی]

این رباعی منسوب به بابا افضل است(سجادی، 1373ش ص. 1513)(فیضی، 1363ش)(مروارید کرمانی و رباعیّات سرگردان، 1376)(نفیسی، 1362)]

«(( 35 ))»

جهت دفع اندوه و غم، هرچند باشد بخواند:

یا رب تو مرا به جان خود تسکین ده
آن دم که رسد به مستحقان فیضت

 

اندوه مرا به خرّمی تسکین ده
زان فیض نصیبی به من مسکین ده
[ناشناخته]

«(( 36 ))»

جهت خو گرفتن مطلوب، مداومت نماید:

ما را خواهی جمله حدیث ما کن
ما زیبائیم یاد ما زیبا کن

 

خو، با ما کن زدیگران خو واکن
ما زیبائیم یاد ما زیبا کن
[عارفی ناشناس]

[با ما تو دو دل مباش دل یکتا کن(عارفی ناشناس) از کشکول شیخ بهایی دفتر دوم بخش اول قسمت اول(شیخ بهایی، 1388ش ص. 382 جلدیک)]

«(( 37 ))»

جهت نا امید نشدن از مطلب بخواند:

با صنع تو هر مورچه رازی  دارد
ای   خالق  ذوالجلال  نومید  مكن

 

با شوق تو هر سوخته سازی دارد
آن را كه  به درگهت  نیازی دارد
[مناجات خواجه عبدالله انصاری]

«(( 38 ))»

جهت حصول مرادات، هر روز، ده بار بخواند: ...[ ر.ک: ابیات پراکنده تکّه 70 (ابوالخیر، 1350ش ص. 119)]

«(( 39 ))»

جهت کمال المال، هر روز،  یکبار بخواند:

یا رب همه را به حرمت بسم الله
یا رب همه ردین دم باز پسین

 

دارم ز بلاهای شب و روز نگاه
تعلیم ده کلمۀ الا الله
[ناشناخته]

«(( 40 ))»

جهت عطوفت، مداومت بنماید :

این من نه تو من ز من تو گشته نه تو من
ای من به تو چون من و ترازو همراه

 

من با تو تو بامن همچو حلوا و چو قند
یک من چو کسی شود بیا چارۀ من
[ناشناخته]

«(( 41 ))»

جهت جرم  هر روز هفت بار بخواند:

چون نامه جرم ما به هم پیچیدند
بیش ازهمگان گناه مابود

 

بردند به دیوان عمل سنجیدند
لیك ما را به محبت علی؟ع؟بخشیدند
[رحمی تبریزی]

[این رباعی متعلق به رحمی تبریزی از شاعران سده دهم هجری است.(دولت آبادی، 1377ش ص. 368 جلد یک)]

«(( 42 ))»

جهت مغفرت گناهان بخواند:

هر کار ثواب را ز خود بد کردیم
چون عفو تو را زیاده از حد دیدیم

 

آن چیز که بد بود یکی صد کردیم
ما نیز گنه زیاده از حد کردیم
[ناشناخته]

«(( 43 ))»

برای گشادی کار، هر روز، ده مرتبه بخواند:

کس در کف ایام چو من خوار مباد
نه روز و نه روزگار و نه یار و نه دل

 

محنت زده و غریب و بی یار مباد
کافر به چنین روز گرفتار مباد
[عزیز الدین نسفی]

[رباعی فوق از عزیز الدین نسفی (م616ق) صاحب کشف الحقایق و منازل السائرین و کتاب مقصد الاقصی و غیره است(میرباقری فرد، 1379ش) و(برقعی، 1384ش ص. 36 جلد2)]

«(( 44 ))»

جهت دفع غم، هفت مرتبه بخواند:...[ر.ک: رباعی 452  (ابوالخیر، 1350ش ص. 66)]

«(( 45 ))»

جهت غفران و عجز چهار مرتبه بخواند:...[ر.ک: رباعی 402  (ابوالخیر، 1350ش ص. 58)]

«(( 46 ))»

جهت ترقی هفت مرتبه بخواند:...[ر.ک: رباعی 436(ابوالخیر، 1350ش ص. 64)]

«(( 47 ))»

جهت قضای حوایج ، چهل و یک بار بخواند: ...[ر.ک: رباعی 523(ابوالخیر، 1350ش ص. 76)]

«(( 48 ))»

جهت وسعت رزق هر روز هفت بار بخواند: ...[ر.ک: رباعی 80  (ابوالخیر، 1350ش ص. 12)]

«(( 49 ))»

جهت آمرزش گناه، مداومت نماید: ...[ر.ک: رباعی 548  (ابوالخیر، 1350ش ص. 80)]

«(( 50 ))»

جهت مغفرت مواظبت نماید: ...[ر.ک: رباعی 438  (ابوالخیر، 1350ش ص. 64)]

«(( 51 ))»

جهت امید نعمت هر روز بخواند: ...[ر.ک: رباعی 587  (ابوالخیر، 1350ش ص. 86)]

«(( 52 ))»

جهت درد دل پنج، بار بخواند: ...[ر.ک: رباعی 573  (ابوالخیر، 1350ش ص. 84)]

«(( 53 ))»

جهت دفع دشـمن هر روزه ده بار بخواند: ...[ر.ک: رباعی 277  (ابوالخیر، 1350ش ص. 40)]

«(( 54 ))»

جهت بستن زبان دشـمن، نود بار بخواند: ...[ر.ک: رباعی 335  (ابوالخیر، 1350ش ص. 49)]

«(( 55 ))»

جهت دفع مضرت دشـمنان بخواند: ...[ر.ک: رباعی 634(ابوالخیر، 1350ش ص. 93)]

«(( 56 ))»

جهت مرتبه یافتن نزد پادشاه، ده مرتبه بخواند: ...[ر.ک: رباعی 355  (ابوالخیر، 1350ش ص. 51)]

«(( 57 ))»

جهت گشادن گره از کار بخواند: ...[ر.ک: رباعی 531  (ابوالخیر، 1350ش ص. 78)]

«(( 58 ))»

جهت دفع درد و  غم که غلبه کند، بخواند: ...[ر.ک: رباعی 179  (ابوالخیر، 1350ش ص. 26)]

«(( 59 ))»

جهت فیروزی بر دشـمن بخواند: ...[ر.ک: رباعی 151 (ابوالخیر، 1350ش ص. 22)]

«(( 60 ))»

جهت دفع ستمکاران، مداومت نماید: ...[ر.ک: رباعی 438  (ابوالخیر، 1350ش ص. 64)]

«(( 61 ))»

جهت کام یافتن از مطالب بخواند::

تأثیر غم عشق تو بر گل ننهم
شرط است مرا با تو که تا جان باشد

 

بار غم تو به هیچ منزل ننهم
جز داغ تو و داغ تو بر دل ننهم
[اسرار التوحید]

[این رباعی در اسرار التوحید تصحیح استاد دکتر شفیعی کدکنی دریکی از نسخه ها بدل‌ها درج گردیده است(محمد بن منور، 1386ش ص. 398 جلد یک)]

«(( 62 ))»

جهت دفع تب نوشته بر بازو بندد و هفت مرتبه بر بیمار خواند شفا یابد: ...[ر.ک: رباعی 579 (ابوالخیر، 1350ش ص. 85)]

«((63 ))»

جهت بر آمدن حاجات بخواند: ...[ر.ک: رباعی 703  (ابوالخیر، 1350ش ص. 103)]

«(( 64 ))»

جهت درد چشـم چهار مرتبه بر آب خوانده و چشـم را به آن بشوید: ...[ر.ک: رباعی 26  (ابوالخیر، 1350ش ص. 4)]

«(( 65 ))»

جهت کتمان اسرار و عفو گناهان پانزده بار بخواند: ...[ر.ک: رباعی 528  (ابوالخیر، 1350ش ص. 77)]

«(( 66 ))»

جهت محبّت، سه مرتبه بخواند: ...[ر.ک: رباعی 429  (ابوالخیر، 1350ش ص. 63)]

«(( 67 ))»

جهت محبّت در برابر  هر کس سه بار بخواندمحبت پیدا کند: ...[ر.ک: رباعی 109  (ابوالخیر، 1350ش ص. 16)]

«(( 68 ))»

جهت دفع تب و نزول رحمت، « بسم الله» گوید و صلوات فرستد و دوازده بار بخواند: ...[ر.ک: رباعی 161  (ابوالخیر، 1350ش ص. 24)]

«(( 69 ))»

بعد از نماز صبح، تکلم نکرده بر کف دست راست، یک مرتبه بخواند: ...[ر.ک: رباعی 197  (ابوالخیر، 1350ش ص. 29)]

«(( 70 ))»

جهت رسیدن دو یار به هم، سه بار بخواند:....

[انجام نسخه]

 

6- بررسی و تجزیه و تحلیل

6-1 عدم درج عبارت«فال» در اصل نسخه

این فال نامه از جهات مختلف قابل بحث و بررسی است. نخست این که در هیچ بخشی از رساله ، عنوان «فال» و «فالنامه» درج و ثبت نشده است و از قراین بر می آید که گزارشگر نسخه ، این عنوان را بر آن برگزیده باشد.

6-2- متأخر بودن نسخه فال ابوسعید

متأخر بودن نسخه و یافت نشدن نسخه های کهن و قابل اعتماد از آن ، این گمان را قوی می گرداند که این فال نامه، فاقد اعتبار تاریخی بوده است و به گونه ای می تواند برساخته  ای از باورهای صوفیان و عارفان و اهل طریقت در قرن های اخیر باشد.

6-3- عدم رعایت سنت تفأل در این رساله

عنوان فال و تفأل با معنی یک رخداد غیر قابل پیش بینی و وجود تصادف و اتفاق به همراه است. به عنوان مثال،  فال گیرنده پس از رعایت مقدمات و آداب مربوطه،‌ دیوان حافظ  را به طور اتفاقی می‌گشاید و صفحه‌ای در پیش روی وی باز می‌شود؛ آنگاه  غزل موجود در آن صفحه، مورد تفأل قرار می‌گیرد. وقتی پرنده ای از بین برگ ها ،‌ غزلی را برای درخواست کنندۀ فال بیرون می آورد نیز پیش بینی در انتخاب غزل وجود ندارد. در رسالۀ فال ابوسعید هیچ فرایند تصادف و اتفاق وجود ندارد. مخاطب پس از رعایت آداب وضو و ذکر ، هر رباعی را باید به تعداد سفارش شده بخواند تا نتیجه‌ای که بر آن مترتب است برای او حاصل شود . این خصوصیت رساله را از فالنامه بودن خارج می گرداند و گمان قوی را بر می انگیزد که این نیز رساله ای در گروه خواص و فواید رباعیات ابوسعید ابی الخیر باشد که قبلاً توضیح داده شد. البته کشف میزان انطباق و اختلاف این فال نامه ،‌ با رساله های فواید و خواص رباعیات نیاز به تحقیقی جداگانه دارد.

6-4- ناقص بودن نسخه رساله فال ابوسعید

این نسخه ناتمام است و از انجام افتادگی دارد.  از نظر نسخه شناسی وجود کلمه ای که در رکابه تمام صفحات نسخه ثبت گردیده است پیوستگی برگ ها را آشکار می سازد وجود رکابه در برگه آخر  این رساله ،‌ حاکی از آن است که این نسخه دارای برگ های بیشتری بوده است که در وضعیت موجود در بین برگ ها صحافی نشده و برگ ها ناقص می باشد. رساله موجود مشتمل بر 69 رباعی می باشد ؛ در آخر نسخه آمده است : « جهت رسیدن دو یار به هم، سه بار بخواند:» و پس از آن صفحه به اتمام رسیده و رساله، ناقص مانده است.

6-5- نقد نظر مرحوم ایرج افشار در باره فال رباعیات ابوسعید

مرحوم ایرج افشار  بر این نظر بودند که  فال بر رباعیات شیخ ابوسعید پیش از رواج  دیوان حافظ معمول بوده است.(فالنامه، 1383ش ص. 77)در متن مقاله آنچه مورد استناد قرار داده‌اند همین رساله، فال ابوسعید است که در این مقاله مطرح شد و هیچ قرینه و دلیل و مدرک دیگری بر نظر خویش ارائه نمی‌دهند البته محتمل است که ایشان قراین دیگری را مد نظر داشته و بدان اشاره نفرموده اند؛ در هر صورت با توجه به مباحث فوق، رساله و نسخه فوق نمی‌تواند دال بر این باشد که فال ابوسعید قدمتی پیش از قرون متأخر داشته باشد و از سوی دیگر با توجه به این که اساساً نسخه فوق، رساله فال محسوب نمی شود بلکه رساله ای است مجزا اما در زمرۀ رساله های مربوط به خواص و فواید رباعیات ابوسعید؛‌ لذا استناد به رساله فوق و برآورد و استنتاج این که فال گرفتن به اشعار ابوسعید پیش از حافظ، مرسوم بوده است نیاز به قرینه ای بسیار محکم تر دارد و محل تأمل می باشد.

6-6- انتساب  رباعی‌های جدید به ابوسعید

بر اهل فن پوشیده نیست که اساساً در این که آیا ابوسعید اصولاً صاحب رباعیاتی بوده است یا نه اختلافاتی وجود دارد و اجمالاً هر آنچه که امروز به عنوان رباعیات ابوسعید در دسترس قرار دارد  به عنوان اشعار منسوب به ابوسعید قلمداد می گردد که توسط کاتبان و نسخه پردازان در دوره های بعد فراهم گردیده و تحقیقاتی نیز در زمینه استخراج، احیا و  تصحیح و تحقیق در آنها به چاپ رسیده است. است(ابوالخیر، 1350ش)(کرمانی، و غیره، 1368ش).(آدمیت، 1387ش)(جوانبخت اول، و غیره، 1383ش)

با این حال در راستای تبارشناسی رباعیات موجود در نسخۀ فال نامه، برآن شدیم تا رباعیات موجود در این رساله را مورد ردیابی قرار دهیم. از مجموع 69  رباعی های موجود در این رساله، 15 رباعی با مجموعه رباعیات شیخ ابوسعید ابوالخیر مطابقت ندارد و ومتعلق به وی نیست. از این 15 رباعی ،‌5 رباعی،سرایندگان آن مشخص گردید. به ترتیب رباعی شـمارۀ 13 متعلق به عزلتی خلخالی و رباعی شـمارۀ 34 منسوب به بابا افضل و رباعی شـمارۀ 36 در کشکول شیخ بهایی ذکرشده است که متعلق به عارفی ناشناس و رباعی 37 متعلق به جامی و رباعی 41 از رحمی تبریزی و رباعی شـمارۀ  43 متعلق به عزیز الدین نسفی است. 10 رباعی در رساله موجود درآثار منسوب به شیخ ابوسعید مشاهده نشده و سراینده آن نیز معلوم نشد. لازم به ذکر است که رباعی شـمارۀ 38 از جهت وزن و ساختار نسبت به رباعیات دیگر دارای اختلاف می باشد و از بخش ابیات پراکنده دیوان شیخ ابوسعید آورده شده است.

 

6-7- اعداد مربوط به تکرار رباعی ها

از مباحث قابل توجه در این رساله اعداد مربوط دفعات خواندن هریک از رباعی ها برای برآورده شدن حاجت ها می باشد. رابطه این اعداد و محتوا و حاجت جالب توجه است . یکی از  دلایل انتخاب این اعداد ،‌ مقوله ارزش عددی حروف ابجد است که در برخی موارد در این رباعیات قابل مشاهده است.  برای نمونه در رباعی اول خواسته شده است که مخاطب،  رباعی را « جهت محبّت امرا و سلاطین ،‌20 بار بخواند» وقتی دقت می کنیم عدد 20 از نظر ابجد معادل کلمه محبّت است؛‌ به این ترتیب که در محاسبه اعدادحروف ابجد،    «م»=4 ، ح=8، «ب»=2 به خاطر مشدد بودن دوبار تلفظ می شود و باردیگر «ب»= 2 و «ت»=4 جمع این اعداد ، عدد 20 است . نمونه ای دیگر در رباعی شـماره 4 خواسته شده است که برای  نصرت بر اعدا سیزده بار خوانده شود. از نظر حروف ابجد عدد 13 معادل کلمه اعدا می باشد. به این ترتیب که «الف»=1 ، «ع»=7، «د»=4، و «الف»=1؛ جمع این اعداد عدد 13 می باشد. البته این ارتباط عددی برای تمامی رباعی ها صادق نیست و یافتن دلایل دیگر انتخاب اعداد نیاز به پژوهش بیشتر دارد.

 

نتیجه گیری

الف) در این پژوهش نسخه منحصر به فرد از رساله فال ابوسعید موجود در کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی قم مورد تحقیق و تحلیل قرار گرفته است.

ب) در این رساله تعداد، 10 رباعی که سرایندگان آن ناشناخته است، برای نخستین بار به عنوان رباعیات منسوب به ابوسعید معرفی گردیده است. که در آثار چاپ شده منتسب به ابوسعید وجود ندارد.

پ) در این رساله تعداد 5 رباعی از دیگر شاعران شناخته شده به ابوسعید نسبت داده شده است؛ با پیگیری و پژوهش در آثار شاعران پارسی، مأخذ و منبع صحیح هریک از رباعی‌ها در  ذیل آن درج گردید.

ت) با توجه به تحقیق های به عمل آمده این رساله نمی تواند مستند متقنی در اعلام نظر در باره رابطه فال و رباعیات ابوسعید باشد. چرا که این رساله در حقیقت رساله ای است از فواید و خواص رباعیات ابوسعید و نمی توان آن را رساله فال قلمداد کرد و به این ترتیب آراء و نظریاتی که مبتنی بر این رساله در باره فال رباعیات ابوسعید پیش از این ارائه گردیده است، باید مورد تردید و تجدید نظر قرار گیرد.

ث) این مقاله تنها بخشی از راه را طی کرده است و آن ترسیم روشن تری از موضوع پژوهش بر مبنای نسخه منحصر به فرد معرفی شده به عنوان رساله فال ابوسعید می باشد. و تحقیقات بعدی در باره جایگاه واقعی فال در رباعیات ابوسعید می بایست مبتنی بر اسناد جدید ادامه یابد.

 


منابع و مأخذ

آدمیت، منوچهر. 1387ش. رباعیات ابوسعید ابی الخیر. تهران : کارآفرینان.

برقعی، علی اکبر. 1384ش. راهنمای دانشوران در ضبط نام ها، نسب ها و نسبت ها. قم : جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

جوانبخت اول، جعفر ؛پرهیز جوان، مقصود. 1383ش. رباعیات منسوب به ابوسعید ابوالخیر. تهران : عابد،

حسینی اشکوری، سید احمد. 1369ش. فهرست نسخه های خطی کتابخانه حضرت آیت‌الله العظمی نجفی مرعشی جلد19. چاپ اول. قم : کتابخانه آیت الله مرعشی

درایتی ، مصطفی. 1389ش. فهرستواره دست نوشت های ایران(دنا). تهران : کتابخانه،موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی،

درایتی، مصطفی. 1390ش. فهرستگان نسخه های خطی ایران(فنخا) جلد بیست و سوم. تهران : سازمان اسناد و کتابخانه ملی جهموری اسلامی ایران

دولت آبادی، عزیز. 1377ش. سخنوران آذربایجان از قطران تا شهریار. تبریز : ستوده

سجادی، سید جعفر. 1373ش. فرهنگ معارف اسلامی. تهران : کومش

شیخ بهایی، محمد بن حسین. 1388ش. کشکول. قم : صبح پیروزی

عزلتی خلخالی، ادهم. 1381ش. رسایل فارسی ادهم خلخالی مشتمل بر چهارده رساله در عرفان ،عقاید و اخلاق و عرفان به تصحیح مهدی محقق. تهران : انجمن آثار و مفاخر فرهنگی،

فالنامه. افشار، ایرج. 1383ش. تهران، تابستان 1383ش، فرهنگ مردم، ص 76-81 ، سال سوم،شـماره 10.

فیضی، مصطفی. 1363ش. دیوان حکیم افضل الدین کاشانی. تهران : زوّار،.

کرمانی، صابر، حماسیان، حسین ؛اقبال، جواد. 1368ش. رباعیات ابوسعید ابی الخیر. تهران : اقبال، .

محمد بن منور. 1386ش. اسرار التوحید فی مقامات شیخ ابوسعید به تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران : آگاه .

مروارید کرمانی و رباعیّات سرگردان. میر افضلی، سید علی. 1376. آذر- اسفند 1376، نشریه معارف،24-36 ، شـماره 3 دور چهاردهم.

مروری بر سابقه تفأول و تطیر و بازتاب آن در برخی تواریخ و متون ادب فارسی

حاکمی، اسـماعیل. 1382ش. تهران : تابستان 1382ش، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 165، ص ص 26 _ 17.

میرباقری فرد، علی اصغر. 1379ش. زندگی و شخصیت عزیز الدین نسفی. بیان التنزیل. تهران : انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ص ص 1 _ 80.

نفیسی، سعید. 1362. رباعیات بابا افضل الدین کاشانی. چاپ دوم. تهران : فارابی.

 


 شماره خبر : 350    مشاهده : 585     انتشار : 14/12/1395        آرشيو کتابشناسی         آرشيو همه اخبار


   نظرات کاربران :

نام و نام خانوادگی : *  
نظرات : *

(حداکثر 900 کارکتر)

 
کارکتر تايپ شده :  
   

shahab-news.com

استفاده از مطالب با ذکر منبع و درج لینک اینترنتی بلامانع است.

برنامه نويسی : ايمن ديتا